تاملی در هشدار هفته گذشته ی زمین با چهار «گسل فعال»، رخ دادن زلزله مهیب در نیشابور امری عادی است!

 

  آزاده مهدیار

صبح چهارشنبه ۱۶ فروردین ماه و درمیانه یک روز کاری پس از تعطیلات نوروز،  زلزله ۶ ریشتری سفیدسنگ مشهد، نیشابور را هم لرزاند و خواب را پلک های استراحت زده نوروزی بسیاری از ما تکاند.

آن لرزه ساعت ۱۰:۳۹ صبح، تا لحظه تنظیم گزارش در شامگاه همان روز بیش از ۵۰ پس‌لرزه هم به دنبال داشت که بزرگترین آن ۹/۴ ریشتر بود.

در این باره با یکی از متخصصان همشهری به گفت و گو نشستیم تا بدانیم خطر تا چه میزان به ما نزدیک است و نیشابوری که در تاریخ خود دست کم دو بار بر اثر زلزله به کلی ویران شده، اینک چه وضعیتی دارد.

دکتر زهرا مختاری، دانش آموخته دکتری تخصصی زمین شناسی، و از متخصصان  همشهری اهل تحقیق این دانش در نیشابور است. او خود طرحی پژوهشی درباره گسل شمال نیشابور داشته که به گفته خودش «مطالعه ساختارهای زمین شناسی و خطر لرزه زمین ساخت ناحیه شمال نیشابور»، نام دارد. این طرح پژوهشی را زهرا مختاری با همراهی دکتر محمد مختاری رئیس مرکز پیش بینی زمین لرزه کل کشور و عضو هیات علمی پژوهشگاه بین المللی زلزله شناسی و مهندسی اجرا کرده اند.

مختاری نگاهی علمی به این پدیده دارد و به سوالات ما، که ممکن است پرسش های بسیاری از خوانندگان باشد، پاسخ داده است.

وی درمورد زلزله اخیر می گوید: متاسفانه شنیدیم زمین لرزه ای با قدرت ۶ ریشتر در منطقه سفید سنگ در خراسان رضوی به وقوع پیوست که قدرت و نیز پس‌لرزه‌های آن توسط مرکز لرزه نگاری موسسه ژئوفیزیک دانشگاه تهران به ثبت رسیده است.

محل وقوع این زلزله حوالی سفید سنگ بود و در ساعت ۱۰:۳۹:۱۰ به وقوع پیوست مختصات دقیق مرکز زمین لرزه،  طول جغرافیایی: ۶۰/۲۶، عرض جغرافیایی: ۳۵/۸۳ و عمق آن ۱۰ کیلومتر بوده است.  نزدیک‌ترین شهرها هم به مرکز زلزله، ۲۴ کیلومتری سفید سنگ (خراسان رضوی) ۳۸ کیلومتری قلندرآباد (خراسان رضوی) و ۴۰ کیلومتری فریمان (خراسان رضوی)

از خانم مختاری می خواهیم تعریفی علمی از زمین لرزه برای مان بیان کند.

– در یک زلزله معمولا لرزه اصلی یا همان mainshock بیشینه انرژی را دارند و تخلیه می‌شوند و از آنها به عنوان زلزله اصلی نام می برند.  پس لرزه ها یا aftershock ها به سمت میرایی انرژی می روند و به مرور از شدت شان کاسته می‌شود.

– اگر حالتی پیش بیاید که پس لرزه از زلزله اصلی بزرگتر باشد، مقدار بزرگتر و جدید را به عنوان زلزله اصلی معرفی می کنند و مقادیر قبل (که در مرحله اول به آن عنوان زلزله اصلی داده بودند) را پیش لرزه یا foreshock می نامند. این حالت استثناست اما هر احتمالی در طبیعت وجود دارد. و همین آن را غیرقابل پیش بینی می کند.

وی می افزاید: ما در شرق ایران زلزله های مخرب «زنجیره ای» زیاد داشته ایم. مانند زلزله دشت بیاض، فردوس، قاینات، ابیز، سفیدابه و غیره…

وی خاطر نشان می کند که گاهی حتی در حالت معمولی خسارات در اثر پس لرزه ها (با بزرگی کمتر) ممکن است زیادتر از زلزله اصلی (با بزرگی بیشتر) باشد. چرا که  در اثر زلزله اصلی، سازه ضعیف می‌شود و با پس لرزه ها آسیب جدی می‌بیند. در کل طبیعت و تکاپوهای آن خیلی غیرقابل پیش بینی هست. باید «زمین» را جدی گرفت.

دکتر زهرا مختاری در باره این که نیشابور، چه میزان در معرض خطر زلزله‌های بزرگ قرار دارد، می گوید: فلات ایران به لحاظ تکتونیکی یکی از مناطق فعال جهان است که همواره در آن شاهد زلزله‌های با شدت کم و زیاد هستیم. دریک صدسال اخیر تعداد ۲۳ زمین لرزه مخرب بزرگتر از ۵ ریشتر تنها در منطقه شمال استان خراسان رضوی رخ داده است. از بین ۱۴ زمین لرزه تاریخی در کشور، ۴ مورد از آنها در منطقه نیشابور به وقوع پیوسته است که نشان دهنده لرزه‌ خیزی بالا در منطقه شمال استان خراسان رضوی می‌باشد.

وی اضافه می کند: شهر تاریخی نیشابور یکی ازبزرگترین شهرهای استان خراسان رضوی است که حداقل چهار بار توسط زلزله های تاریخی (در سالهای ۱۲۰۹ ،۱۲۷۰، ۱۳۸۹ و ۱۴۰۵ میلادی) تخریب و گاه کاملا ویران شده است.

به گفته مختاری، این زمین لرزه ها احتمالا ناشی از جنبش سه گسل فعال در اطراف نیشابورمی باشد: گسل بینالود، گسل شمال نیشابور و گسل نیشابور

از جمله گسل‌های مهم  دیگر در این منطقه می‌توان به گسل آبغوی و بوژان نیز اشاره کرد. گسل‌های شمال نیشابور و بینالود در دامنه رشته کوه بینالود، در شمال شهر نیشابور قرار دارند. گسل نیشابور در جنوب کوه های بینالود و البرز شرقی، و در واقع در غرب شهر نیشابور قرار دارد.

گسل بنیادی بینالود با راستای خم دار شمال غربی- جنوب شرقی و درازای نزدیک به ۹۲ کیلومتر در پای دامنه جنوب غربی رشته کوه بینالود واقع شده و از ۱۵ کیلومتری شرق شهر نیشابور می‌گذرد. ساز و کار این گسل، راندگی با شیب به سمت شمال شرقی است. به نظر می‌رسد که زمین‌لرزه سال ۱۹۲۸ میلادی، با بزرگی ۵٫۲ در ارتباط با این گسل روی داده باشد.

گسل نیشابور که در ۱۰ کیلومتری جنوب گسل شمال نیشابور قرار دارد، گسلی معکوس به طول ۵۰ کیلومتر است که دارای راستای شمال غربی – جنوب شرقی و شیب آن به سوی شمال شرقی می‌باشد. این گسل از سه قطعه تشکیل شده است که بیشترین بالا آمدگی در قطعه مرکزی (طول ۳۰ کیلومتر) ایجاد شده است. علاوه بر این، این گسل نزدیک شهر نیشابور می باشد و یک چشمه احتمالی برای زمین لرزه ۱۲۰۹ و ۱۴۰۵ است. بباید اضافه کنم که شواهد ژئومورفولوژی نمایانگر فعال بودن گسل در کواترنری می باشد. دو قطعه شرقی و غربی گسل، قطعه‌های جوان و تراستی به طول ۱۰-۵ کیلومتر می‌باشند. بنابراین، دو گسل نیشابور و شمال نیشابور به علت داشتن پتانسیل فعالیت‌های آتی، خطر لرزه ای مهمی برای شهر نیشابور دارد. با توجه به سوابق لرزه خیزی نیشابور، آگاهی از میزان لغزش گسل می تواند ما را در تخمین خطر زلزله کمک نماید.

وی در پاسخ به این که شناخت این گسل‌ها چه کمکی به کاهش خطر زلزله می‌کند، می گوید: حضور گسل‌های اصلی در شهر نیشابور و سابقه زمین لرزه‌های مخرب ضرورت توجه بیشتر به امور زلزله شناسی و مهندسی زلزله این منطقه از استان را اجتناب ناپذیر نموده است. بررسی پیشینه مطالعات زمین شناسی و زمین ساختی در منطقه حاکی از عدم مطالعات دقیق زمین ساختی و لرزه زمین ساختی است. مطالعه این پارامترها در گستره جنوب رشته ارتفاعات بینالود می تواند گام مهمی در شناخت منطقه محسوب شود.

به گفته این دانش آموخته دکترای زمین شناسی، شناخت انواع گسل ها و ساختمان های ناشی از بیشینه فشارش، منجر به شناسایی عوامل اساسی در تشکیل گسل ها، رخداد زلزله ها و همچنین ژئومورفولوژی منطقه می باشد. مطالعات ساختاری و لرزه زمین ساختی در این منطقه با توجه به وجود عناصر ساختاری مختلف، حضور گسل های قدیمی و جوان، ارتباط گسل ها با شبکه های  آبراهه ای، مخروط افکنه ها، فرازش منطقه و اختلاف ارتفاع رشته کوه بینالود و دشت از اهمیت بالایی برخوردار است تا از این رهگذر انواع گسل های جوان و اصلی و نوع سازوکار آنها، و همچنین انواع چین های منطقه شناسایی شده و ارتباط گسل های جوان با لرزه خیزی منطقه شناخته شود.

اولین گام در تحلیل خطر زلزله، تعیین نقشه گسل های فعال و اندازه گیری میزان فعالیت آن هاست. در این راستا بررسی میزان لغزش هر گسل، دوران رخداد مجدد زلزله و شدت آن حائز اهمیت است. پهنه بندی خطر زمین لرزه در منطقه و شناسایی مناطق با فعالیت بالا می‌تواند در تصمیم گیری مدیران استان برای ساخت سازه‌های سنگین، جابه‌جایی وتجمیع روستاها و … موثر باشد. شاید اگر این مطالعات سال ها پیش انجام می‌گرفت، اکنون شاهد ساخت نیروگاه و کارخانه فولاد و ساخت و ساز روستا در مسیر گسل شمال نیشابور نمی‌بودیم. بنابراین ضروری است خطر زلزله در احداث ساختمان ها و تأسیسات تخمین زده شود.

وی توصیه می کند که در این راستا همکاری مسئولین استان خراسان رضوی  جلب شود و ضرورت تامین اعتبار ساخت ایستگاه‌های لرزه‌نگاری باند پهن دائمی به منظور رصد دائمی خرده رویدادهای لرزه‌ای منطقه جدی گرفته شود.

همیشه با وقوع یک زلزله این سوال در ذهن ما شکل میگیرد که شهر ما چقدر در مقابل زلزله آمادگی دارد؟ زهرا مختاری، در این باره به «خیام نامه» می گوید: باید توجه کرد که ایران بر روی کمربند زلزله قرار گرفته است و روزی نیست که انرژی ذخیره شده ی زمین در مناطق گوناگون ایران، با پیش لرزه ها و زمین لرزه های ضعیف، قوی و البته متعدد آزاد نشود.

هرچند که وقوع زلزله های شدید و مخربی همانند زلزله ی شهرستان های رودبار و بم در سال های نه چندان دور و زلزله های شدید سال های دورتر در تهران همراه با وسعت چشمگیر تلفات انسانی و مادی شان به تنهایی کافی هستند تا به مدیریت این مهم در ایران پرداخته شود.

اما به گفته این متخصص، با وجود این همه شواهد و ضرورت ها، موضوع آمادگی و مدیریت بحران در زمان زلزله در ایران هنوز با چالش عمده ی مدیریتی مواجه است و حلقه های مفقوده ی فراوانی دارد. اینک که خودِ زمین با لرزش های کوچک و بدون خسارت خود به ساکنان سرزمین زلزله خیز ایران، مسوولان و ارگان های گوناگون در موضوع آمادگی و مدیریت بحران هشدار می دهد، دور از منطق است که نسبت به آن ها بی تفاوت و بی توجه باشیم.

به واقع چگونه می توان در برابر این واقعه ی طبیعی که به نوعی ویژگی ذاتی فلات ایران به شمار می رود، آمادگی لازم را داشت و به هنگام وقوع، بحران به وجود آمده ی پس از آن را مدیریت و کنترل کرد؟ این پرسشی است که مهمان «خیام نامه» درباره اش اظهار می کند: پرسش هایی که پس از وقوع هر زمین لرزه یی به ذهن می رسد این است که تا چه اندازه برای رویارویی با این واقعه ی طبیعی و عادی آمادگی داریم؟ آیا صرف برگزاری مانور زلزله، آن هم تنها در برخی مدارس و بدون جدیت لازم، کافی است؟ آیا تنها هشدارهایی که دیگر کارایی خود را از دست داده و بیشتر به شعار می مانند، برای آمادگی در برابر این واقعه ی هراس آور کافی است؟ آیا ستاد بحران، توانایی، نیروی انسانی کافی، برنامه های مدیریتی، تجهیزات و ابزارهای لازم را برای مدیریت بحرانِ پس از وقوع زلزله در شهر دارد؟

مسوولان ارشد شهری تا چه اندازه در سیاست گذاری های خود به تجهیز و آماده سازی بخش های مرتبط و فعال در امر امدادرسانی مانند بیمارستان ها و درمانگاه ها، مراکز آتش نشانی، سازمان هلال احمر و… برای مدیریت بحران زلزله در شهرهای بزرگی مانند تهران، توجه کرده اند؟

–     آیا مهندسان ناظر در شهرداری تهران آنگونه که باید، استاندارهای لازم برای مقاوم سازی ساختمان ها و سازه ها اجرا کرده اند؟

دکتر مختاری می گوید: جای بسی تاسف است که بخش عمده‌ ای از این پرسش ها با پاسخ منفی یا نه چندان امیدوارکننده رو به رو می شوند. به نظر می رسد، مفاهیم «پیشگیری» و «مدیریت بحران» به واژه های دم دستی تبدیل شده اند که تکرار زیاد از میزان پراهمیت بودن آن ها کاسته است.

بافت فرسوده ی مناطق جنوبی و همچنین سازه های سربه فلک کشیده ی غیرمقاوم در مناطقی که ساخت و ساز در آن ها غیرمجاز است، بر نگرانی ها در خصوص وقوع زلزله ای بزرگ اضافه می کند. حتی تصور اسیر شدن در خیابان ها و کوچه های باریک با تلی از آهن و سیمان انسان را به وحشت می اندازد چه رسد به وقوع آن.

از خانم مختاری می پرسیم که نقش مدیریت بحران در شهرستان را چه طور ارزیابی می‌کنید و او پاسخ می دهد: ایتدا باید به این پرسش های مهم پاسخ داد:

نقش مدیریت بحران در هنگام زلزله و عملکرد آنها در مواقع بروز حادثه چگونه باید باشد، اگر زلزله ای رخ دهد هر یک از ما آیا آشنایی لازم با اقداماتی که نیاز به انجامش هست رو داریم؟

  • آیا در شهر اماکن امن و سوله هایی برای مواقع بحران پیش بینی شده است؟
  • مدیریت بحران، اقدامات ایمنی و اولیه و مانند آن داریم و نقش مدیریت بحران چیست؟
  • آیا منازل مسکونی، مدارس، یا بعضی مدارس غیرانتفاعی و مهدهای کودک که گاه در خانه های ویلایی قدیمی استقرار دارند، در مقابل زلزله از استحکام کافی برخوردارند؟
  • در مدارس و مساجد و سایر شبکه های مردمی چقدر در راستای افزایش آگاهی مردم گام برداشتیم؟

این ها همه سوال هایی هست که قبل از وقوع خطر باید به جد راجع به آن ها فکر کنیم.

بنابراین لزوم سیاست گذاری و برنامه ریزی صحیح برای مدیریت بحران زلزله و آماده سازی شهر برای رویارویی با این بلای طبیعی احساس می شود.  موضوعی که اگر به دغدغه ی مسوولان امر تبدیل شود در مدت زمان کوتاهی قابل حل و برنامه ریزی خواهد بود.

در این زمینه، به نظر می رسد به کارگیری راه کارهایی همچون پیشگیری پیش از وقوع بحران، ترسیم شفاف و دقیق بحران های ناشی از زلزله  و پنهان نکردن واقعیت ها به بهانه ی تشویق اذهان عمومی، توجه به مساله ی تمرکز زدایی، جلوگیری از مهاجرت به شهرها، بررسی کامل میزان استحکام و مقاومت سازه های تازه تاسیس با کمک مهندسان حرفه یی، استانداردسازی ساختمان های غیرمقاوم، نوسازی بافت مناطق فرسوده، آموزش همگانی و اطلاع رسانی به مردم از طریق نهادهای آموزش شهری و تجیهز و آماده سازی نهادهای امدادی و کمک رسانی مانند بیمارستان ها و هلال احمر تا اندازه ی زیادی ایران را در برابر وقوع زلزله آماده سازد و بحران ناشی از وقوع زلزله را کاهش دهد.

 

به اشتراک بگذارید:


دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

این سایت از اکیسمت برای کاهش هرزنامه استفاده می کند. بیاموزید که چگونه اطلاعات دیدگاه های شما پردازش می‌شوند.