تاریخچه احزاب (۶)

imagesجواد حسینی

احزاب ایران

انجمن های مشروطه خواهی

نیمه ی دوم سلطنت مظفرالدین شاه، همزمان بود با پر و بال گرفتن انجمن های مشروطه خواهی که به طور مخفیانه فعالیت می کردند و از تساهل و تسامح رواج یافته از سوی شاهِ نرم خو برای ترویج عقاید و افکارشان بهره می بردند. در این دوره، شمار زیادی از این انجمن ها در تهران و شهرهای بزرگ دیگر پدید آمدند که تنها نام و نشان برخی از آنها به ما رسیده است و ساختار و نحوه ی عملکرد بیشترشان به دلیل مخفیانه بودن طبیعت شان هرگز فاش نشده است.

مهمترینِ این انجمنها تا سال ۱۲۸۳ خورشیدی، یعنی دو سال پیش از امضای فرمان مشروطه، به قرار زیر بودند:

الف) مجمع آدمیت

ب) انجمن مخفی

پ) انجمن ملی

ت) فرقه ی اجتماعیون- عامیون

ث) کمیته ی انقلابی

تاریخچه اولین احزاب در ایران

سابقه پیدایش احزاب و گروههای سیاسی در ایران به بعد از دوران نهضت مشروطه بازمی گردد. درواقع در دومین دوره مجلس شورای ملی، افرادی نظیر تقی زاده و دهخدا تحت تاثیر مشاهدات خود در کشورهای دیگر به فکر ایجاد احزاب سیاسی افتادند و با تقلید از عنوان«سوسیال دموکرات» حزب «اجتماعیون،عامیون» را به عنوان اولین حزب رسمی در ایران برپا ساختند.

اجتماعیون عامیون در مقابل اجتماعیون اعتدالیون

سابقه حزب سیاسی در ایران به شکل مشخص و در چارچوب تعریف های مرسوم و کنونی از احزاب ، به حدود یکصد و ده  سال قبل باز می گردد. عصر روشنگری در ایران از اواسط دوره قاجار آغاز شد . از عواملی که به این مهم انجامید، عبارتند از : مشاهده پیشرفت اروپا و وجود دموکراسی و قانون درآنجا توسط تاجران و دانشجویان اعزامی و بعضی درباریان ، اصطکاک بین سلطنت و برخی علما به علت اعطای امتیازهایی به برخی کشورهای اروپایی. افزون بر آن ورود اندیشه های جدید دموکراتیک و قانون گرایانه و گاهی سوسیال دموکرات و سوسیالیستی از اروپا و قفقاز که اغلب از طریق نویسندگان، روزنامه نگاران، روشنفکران و انقلابی های ایرانی و غیر ایرانی صورت می گرفت، تکوین نخستین انجمنها و احزاب جدید را در پی داشت..

اغلب پژوهشگران، آغاز فعالیت احزاب سیاسی در تاریخ معاصر ایران را به دوره پس از انقلاب مشروطیت باز می گردانند. این سخن از یک سو درست است، زیرا احزاب و گروههای پس از انقلاب مشروطیت، به ویژگیهای یک حزب سیاسی نزدیک ترند در حالی که قبل از آن جریانهای فعال سیاسی بر خلاف احزاب سیاسی پس از آن، بیشتر غیر قانونی ، فاقد اساسنامه و . . . بوده اند، با این وصف نمی‌توان نقش آنها را در زایش مشروطه و شکل‌گیری احزاب پس از آن نادیده گرفت. به نظر دکتر منصوره اتحادیه مورخ و نویسنده کتاب «پیدایش و تحول احزاب سیاسی مشروطیت» ؛ گر چه آغاز فعالیت های احزاب سیاسی در ایران، همسو با سیر تحول انقلاب مشروطیت و تأسیس مجلس شورای ملی بود، اما در بررسی پیدایش احزاب سیاسی باید نخست به فعالیت های جمعی و کارهای سیاسی پیش از این دوره پرداخته شود. وی در کتاب خود می-نویسد: «در سالهای قبل از انقلاب مشروطیت تشکیلات سیاسی و انجمن های مخفی بودند که زمان پیدایی آن، به اواخر سلطنت ناصرالدین شاه و اوایل زمامداری مظفرالدین شاه باز می گشت. این انجمن ها خواستار اصلاحات بودند و سعی شان بر آن بود که دسته های مختلف، خاصه علما و تجار را با یکدیگر همگام کنند و همین خواسته آنها سبب توفیق    انجمن مخفی، انجمن ملی و … در انقلاب مشروطیت شد. اشاره می کند و معتقد است؛ این گروهها در واقع بانیان احزاب سیاسی دوره های مشروطیت می باشند. به هر روی؛ هدف ظاهری همه گروههای سیاسی قبل از مشروطه‌، اصلاحات در دولت، ملت، جلوگیری از بسط بیشتر استبداد و انسداد نفوذ بیگانگان بود.

با آغاز مشروطه و شکل گیری مجلس، احزاب نیز ظاهر شدند. به طور کلی از مجلس شورای ملی دوم است که گروه ها، انجمن ها و جمعیت های کوچک به احزاب جدی تبدیل شدند و اهداف خود را در قالب مرامنامه بیان کردند. حزب اجتماعیون عامیون، حزب اجتماعیون اعتدالیون، حزب اتفاق و ترقی و جمعیت ترقی خواهان هر کدام بنا به ضرورتی در طول مجلس شورای ملی دوم شکل گرفتند و فراکسیون پارلمانی و روزنامه حزبی و بعضاً مرامنامه و نظامنامه خود را به وجود آوردند.

حزب اجتماعیون عامیون اولین حزب سیاسی منطبق بر تحزب غربی بود که در ایران تاسیس شد. این حزب شاخه حزب سوسیال دموکرات یا حزب همت قفقاز، در ایران به شمار می رفت. مهمترین شاخه ی این حزب در تبریز به وجود آمد. این حزب که مجاهد یا مجاهدین و اعضای آن فدایی خوانده می‌شدند ، دارای یک کمیته ی سری کوچک بود، که مرکز غیبی نام داشت. حزب اندکی بعد، کلمه ی اجتماعیون، که به معنای سوسیالیست به کار می‌رفت از نام خود حذف، و کلمه ی دموکرات را انتخاب کرد. طبق نظر دکتر مهدی ملک زاده در کتاب «انقلاب مشروطیت ایران»، این حزب که برنامه سوسیال دموکراتیک داشت، به دلیل ترس از واکنش منفی مردم عنوان دموکرات را به جای سوسیال برای خود انتخاب کرد. حزب اجتماعیون عامیون یک حزب رادیکال (تندرو) بود و اعضای آن را بیشتر روشنفکران تحصیل کرده اروپا تشکیل می دادند. هسته ی مرکزی تشکیل دهنده ی حزب، افرادی چون سید حسن تقی زاده، حیدرخان عمواوغلی، سلیمان میرزا و سید رضا مساوات بودند و روزنامه هایی چون؛ ایران نو در تهران، شفق در تبریز و نوبهار را در خراسان منتشر می ساختند این حزب در نشریات خود، مخالفینش را به نام محافظه کار، ارتجاعی و سرمایه دار و اشراف و اعیان به باد انتقاد می‌گرفت. این حزب با تمرکز قدرت بصورت مطلقه در دست یک فرد مخالف بود. برنامه این حزب برای ایجاد دگرگونیهای اجتماعی شامل تصویب علنی تفکیک دین از دولت، کاهش اقتدار محلی بعضی از سران عشایر و نیز تعریف جدیدی از ملیت بود که فراتر از وابستگی های مذهبی و قومی بود. ادامه دارد…..

منابع:

منصوره اتحادیه نظام مافی- پیدایش و تحول احزاب سیاسی دوره مشروطیت

مهدی ملک زاده- تاریخ انقلاب مشروطیت ایران

صفر زمانی- تاریخچه احزاب و حزب دموکرات ایران

به اشتراک بگذارید:


دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

این سایت از اکیسمت برای کاهش هرزنامه استفاده می کند. بیاموزید که چگونه اطلاعات دیدگاه های شما پردازش می‌شوند.