به بهانه ۲۹ فروردین، روز ارتش نقش اصلاح گرایانه امیرکبیر در ایجاد ارتش مدرن در ایران

تنظیم : جواد حسینی – دانشجوی دکترای تاریخ

 

بعد از شکست ایران در جنگ با روسیه در زمان فتحعلی شاه قاجار و بسته شدن معاهده گلستان  وترکمانچای؛ اولین موضوع تشکیل ارتش مدرن بود اگر چه عباس میرزا پسر و ولیعهد فتحعلی شاه  را باید پیشگام این حرکت نوسازی و اصلاح گرایانه  دانست. اما به هیچ روی نبایستی از اقدامات و اصلاحات امیر کبیر چشم پوشی شود. بهره‌مندی امیر از اطلاعات نظامی، به‌ ویژه هنگامی‌که در ایالت آذربایجان در خدمت ولیعهد ادای وظیفه می‌نمود، و تماس وی با مستشاران نظامی بیگانه، که از زمان عباس‌میرزا و محمدشاه برای تعلیم و تربیت لشکریان ایران در تبریز بودند، تجربیات ارزنده‌ای در کار خطیر اصلاحات و مدرن سازی ایران برای وی فراهم آورد. در این میان، دو بارمسافرت وی به روسیه تزاری و مشاهده تشکیلات نظامی و کارخانجات مهمات‌سازی آن کشور نیز در ترغیب وی برای اصلاحات موثر افتاد. از طرف دیگرمواجهه او با بارقه های اصلاح در سپاه عثمانی در زمان ماموریتش در «ارزروم» نیز برای او اهمیت داشت.

امیرکبیر چون مدتها در آذربایجان در دستگاه عباس میرزا ولیعهد زیردست محمدخان زنگنه امیرنظام سمت لشکر نویسی و بعداً منشیگری نظام را داشت و با هیات های نظامی اعزامی از فرانسه و بریتانیا از نزدیک آشنا شده بود؛ تصمیم گرفته بود که باید اصول سازمانها و نوع تجهیزات قوه نظامی ایران اصلاح شود. وی با تجربیاتی که از این راه اندوخته بود، در دوران صدارت خود دست به اصلاحات مهم نظامی زد. او موسس مدرسه دارلفنون نیز بود که می بایستی آموزشگاهی مدرن برای آموزش نظامی در کنار دروس علمی باشد. او که از بی صفتی روسها و بریتانیایی ها آگاه بود ، مصلحت دولت را در این تشخیص داد که خبرگان نظامی را از کشوری بیاورد که از اندیشه‌های سیاسی به دور باشند. ازاین‌روی ،به دولت اتریش و پروس روی آورد که صرف‌نظر از بی‌طرفی سیاسی (از نظر ایران)در فن جنگ ترقی شایانی داشتند. تاسیس شعبه علوم نظامی دارالفنون تحت نظر افسر اتریشی «بارون گومنز»انجام شد.او به بارون گومنز بسیار توجه می‌کرد و مسئولیت اصلی اصلاح نظام را به او سپرده بود. شایان ذکر است که شعبه علوم نظامی دارالفنون تقریباً هشت‌ماه پیش از افتتاح رسمی آن مدرسه شروع به کار کرد و این خود نشان از اهمیتی داشت که امیر برای اصلاح نظامی قایل بود. بخشی از این اصلاحات عبارت بودند از:

۱- برقرار کردن جیره و مواجب مشخص برای افسران و سربازان.

۲- ایجاد کارخانه اسلحه سازی

۳- تهیه لباس متحد الشکل (یونیفورم) به سبک نظام اتریش برای سربازان از پارچه وطنی محصول ایران که برای نخستین بار رواج یافت و به نوعی تقویت اقتصاد ملی بود.

۴- تلاش برای تهذیب اخلاق و روحیه سربازان و جلوگیری آنان از تجاوز بر تعدی به اموال مردم که پیش تر امری رایج بود.

۵- گروه بندی و رده بندی و مشخص ساختن صفوف ارتش به سبک نظام اروپائی و مدرن.

۶- تهیه و نشر و ترجمه رساله ها و کتابهایی در فنون نظامی که بعد ها در دارالفنون نیز پی گیری شد‌.

۷- بنای عمارت توپخانه در تهران و چندین سرباز خانه در خارج پایتخت که بصورت دایمی فعال بودند.

۸- بنای پاسدارخانه ها و سربازخانه ها و استحکامات نظامی در شهرستانها و مراکز مهم سوق الجیشی ایران .

امیر پس ازدرگذشت محمد شاه قاجار متولی اصلی رساندن ناصر الدین شاه قاجار از تبریز به تهران، با خزانه ای خالی از موجودی مواجه بود‌.وضع مالی کشور و دستگاه ولیعهد در تبریز چنان نابسامان بود که او برای رساندن ولیعهد به تهران مجبور شد از بازرگانان و مالداران تبریز وام بگیرد.

پیش از صدارت  امیر کبیر و دردوران حاج میرزا آقاسی، سالی دو کرور (یک میلیون تومان) کسری بودجه وجود داشت. امیر برای رفع این مشکل و کاهش مخارج دولتی و افزایش درآمد‌ها دست به‌کار شد. دکتر فریدون آدمیت در این باره می‌نویسد: «او مصمم شد که تشکیلات اداری گذشته را براندازد، طبقه دهقانان را از ستمگری‌های گذشته آزاد کند و اصول مالیاتی را تغییر دهد. سپس مالیه و خزانه مملکت را سر و سامان داد، از مواجب و مستمری‌های گزاف شاهزادگان و درباریان و روحانیان کاست، برای پادشاه حقوق ثابت معین کرد، بر عایدات دولتی افزود و میان دخل‌وخرج موازنه برقرار کرد.» او با برقراری مالیات بر تیول واگذارشده یا مصادره تیول افرادی که سابقه خدمتگزاری به بیگانگان داشتند، بر درآمدهای دولت افزود.

 

امیر با استخدام استادان نظامی غربی و تشکیل یک ارتش منظم از قدرت قبایل کاست و شورش‌های منطقه‌ای را سرکوب کرد تا وحدت ملی و یکپارچگی سرزمینی ایران حفظ شود.

مهمات‌سازی در زمان امیررشد بسیاری کرد به طوری که در تهران ماهی هزار تفنگ و در اصفهان ۳۰۰ تفنگ ساخته می‌شد و توپ‌ریزی و باروت‌سازی تبریز که یادگار عهد عباس میرزا بود ،مجددا  رونق گرفت. برای کاهش وابستگی ایران به تسلیحات نظامی بیگانه، امیرکبیر دستور داد تا کارخانجات تولید اسلحه در تهران، خراسان، آذربایجان، فارس و اصفهان راه‌اندازی شود. او همچنین دستور داد تا قلعه‌هایی در مناطق مرزی و برخی مناطق استراتژیک داخلی ساخته شوند. باید افزودکه در زمان‌های قبل از او مواجب اداره چندین هزار سرباز اخذ می‌شد در حالی که تعداد سربازان بسیار کمتر بود که غالبا حقوقشان هم پرداخت نمی‌شد، اما در زمان عزل امیر ارتش به گواه اسناد تاریخی سپاه ایران به ۱۳۷هزار و ۲۴۸ نفر رسیده بود و‌ هزار توپ با گلوله‌های پنج تا ۱۲ کیلویی داشت و به سربازان جدیدترین تکنیک‌های جنگی آموزش داده می شد ونیز برای نخستین بار یک تیپ ارتش مجزا برای مسیحیان تشکیل شد.

به اشتراک بگذارید:


دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

این سایت از اکیسمت برای کاهش هرزنامه استفاده می کند. بیاموزید که چگونه اطلاعات دیدگاه های شما پردازش می‌شوند.