بررسی روند تجزیه ی سرولایت از آغاز تا امروز

 سرولایت یا گوشت قربانی برای مناطق همجوار

ایجاد بخش و تعیین مرکز

با تصویب ایجاد بخش سرولایت در سال ۱۳۲۳توسط هیئت دولت وقت ، بخش سرولایت با چهار دهستان با نام های دهستان ماروسک ، دهستان بار معدن ، دهستان اربقایی (اربقاین)  و دهستان سرولایت تشکیل شد.این بخش بزرگ ، حدود یک سوم  مساحت شهرستان نیشابور را در بر می گرفت.

 دهستان ماروسک که در شرق و جنوب شرقی بخش قرار داشت  و روستای بار بزرگترین آبادی آن به شمار می آمد و روستاهای خانلق و ماروسک از دیگر آبادی های مهم آن بودند.این دهستان از سمت شمال با شهرستان های قوچان (بخش مرکزی )و مشهد(بخش چناران) مرز مشترک کوهستانی (کوه های بینالود) داشت. از شرق به بخش مرکزی نیشابور و از جنوب به بخش تحت جلگه نیشابور منتهی می گردید. در غرب آن هم دهستان های سرولایت و بار معدن قرار داشتند.

 دهستان بار معدن ،  در جنوب بخش قرار داشت ، روستای برزنون بزرگترین آبادی و روستای سرچاه  از آبادی های مهم آن بود. در شرق آن دهستان ماروسک و در شمال دهستان سرولایت ، در غرب دهستان اربقاین و در جنوب بخش تحت جلگه نیشابور قرار داشتند.

 دهستان اربقایی (اربقاین)،که در جنوب غربی بخش واقع شده بود ، روستای مشکان بزرگترین آبادی و روستای مرزان از آبادی های بزرگ آن بود.در شمال آن بخش بام وصفی آباد اسفراین (که البته آن زمان تابع سبزوار بود) قرار داشت. در غرب آن بخش مرکزی سبزوار و در جنوب بخش تحت جلگه نیشابور و در شرق ، دهستان بار معدن و در شمال شرقی دهستان سرولایت قرار داشت.

 دهستان سرولایت که بزرگترین دهستان در بین چهار دهستان تشکیل دهنده بخش بود و در شمال آن قرار گرفته بود ، اگر چه آبادی پرجمعیت و بزرگ مانند سه دهستان دیگر نبود ، اما روستا های چکنه و ینگجه و عبدالله گیو از مهمترین آبادی ها بودند. دهستان سرولایت از شمال و شرق به شهرستان قوچان منتهی می شد. از غرب به بخش بام و صفی آباد اسفراین و از جنوب با دهستان های سه گانه (ماروسک – بارمعدن – اربقاین) همسایه بود.

برای تعیین مرکز بخش ، دهستان سرولایت در نظر گرفته شد.این دهستان بزرگترین دهستان بخش سرولایت بود . دهستان سرولایت دورترین دهستان از مرکز شهرستان نیشابور بود و قرابت های فرهنگی آن با شهرستان نیشابور کمتر از سه دهستان دیگر می باشد. منظور نگارنده از این قرابت ها بیشتر در زمینه زبانی می باشد.(بیشتر اهالی دهستان سرولایت ترک زبان و گروه های کوچکی هم کرد و فارس هستند.)

روستای(شهر چکنه فعلی) چکنه سفلی مرکز بخش سرولایت تعیین گردید.این روستا در نزدیکی مرز های شمالی بخش قرار داشت. ضمن احترام به این انتخاب و نیز شهروندان با فرهنگ چکنه از آنجا که انتخاب چکنه به دلیل عدم مرکزیت جغرافیایی تاثیر مهمی در تحولات بعدی تقسیمات کشوری و تجزیه ی سرولایت داشت، شاید بتوان یکی از اشتباهات تقسیمات کشوری در منطقه سرولایت در آن زمان را تعیین چکنه برای مرکزیت دانست.این روستا در ۴۵ کیلومتری شهر قوچان و ۹۰ کیلومتری شهر نیشابور قرار دارد.فاصله چکنه از مشهد و از طریق جاده مشهد چناران به سه راهی سرولایت (دوغایی ) نیز حدود ۱۱۵ کیلومتر است.

بعلاوه بیشترین دریافت خدمات شهری آن توسط شهر قوچان و با سفرهای روزانه  اهالی به شهر قوچان تامین می گردد.بعلاوه این نقطه هیچ گونه مرکزیت  جغرافیایی برای ارایه  خدمات اداری و اقتصادی و زمینه های دیگر نداشت.

چکنه با آنکه بدترین موقعیت برای مرکز بخش را داشت اما با اعمال نفوذ سران طوایف محلی در دولت وقت و مسوولین محلی در مشهد و نیشابور در سال های ۱۳۲۲ و ۱۳۲۱ برای مرکزیت بخش در نظر گرفته شد.

نکته جالب اینکه برای تعیین مرکز دهستان سرولایت ، روستای عبدالله گیو در نظر گرفته شد که این خود نشان از مرکزیت بهتر عبدالله گیو برای دهستان سرولایت بود. سرولایت از جمله معدود بخش های کشور است که مرکز بخش ، مرکز دهستان نیست. در حالی که تقریبا در تمام مناطق کشور مرکز بخش ، همزمان نقش مرکز دهستان را هم بر عهده دارد.حتی در سال های اخیر که اداره راه و شهرسازی در سرولایت به صورت مستقل ایجاد شد ، به جای مرکز بخش ، در روستای عبدا.. گیو مسقر شد.ادارت دیگر مثل منابع طبیعی و اورژانس ،بسیج و مدارس شبانه روزی و …نیز در سایت اداری عبدا.. گیو مستقر شده اند.

اگر چه تا سال ۱۳۶۶ تغییری در تقسیمات سیاسی منطقه ایجاد نشد اما ، به دلیل دوری فاصله از مرکز شهرستان ، عدم توجه مسولین شهرستان نیشابور با توجه به گستردگی این شهرستان ، وجود بیش از ۱۰۰۰ آبادی دارای سکنه در این دوره زمانی ( بین سال های ۱۳۲۳ تا ۱۳۶۶) بیشترین ضربه در زمینه  توسعه اقتصادی به سرولایت وارد شد.

۱-   حذف دهستان اربقایی

با تغییرات گسترده  در تقسیمات کشوری سال ۱۳۶۶ دهستان اربقایی به طور کامل از بین رفت و دچار تغییرات عمده شد.

الف)برخی از روستا های این دهستان مانند  جمبرجوق و رباطی شاهزاده از این دهستان و بخش سرولایت جدا شده و به دهستان طاغنکوه بخش تحت جلگه نیشابور ملحق شدند.

ب)  روستاهای «سوزن ده »، «ترخاص »، «خوشاب» ، «سید آباد »، «بلقان آباد » و کلاته های «طاهر آباد» ،«الله آباد» و «سعد آباد » از بخش سرولایت جدا و به دهستان سلطان آباد بخش مرکزی سبزوار الحاق می شوند.

ج) دهستان جدیدی به نام دره یام در محدوده بخش سرولایت تشکیل شد که مرکز ان روستای مشکان تعیین گردید. در ایجاد این دهستان چند روستای باقی مانده از دهستان اربقایی سابق قرار داشتند. اما چون برای تشکیل دهستان حد نصاب جمعیتی را از دست داده بودند ، روستا های غرب دهستان سرولایت مانند: نشیب ،داراب ، یام ،کاهان ، دربند،اردنج ، بسک  و … که همگی در یک دره به نام یام قرار داشتند از دهستان سرولایت جدا و به دهستان تازه تاسیس دره یام ملحق شدند.

د) دهستان دره یام در سال ۱۳۶۸ و با تاسیس بخش خوشاب در شهرستان سبزوار از شهرستان نیشابور و بخش سرولایت جدا شده و به شهرستان سبزوار ملحق شد. سبزواری ها که تازه توجه به شمال شرقی شهرستان خود را در این زمان شروع کرده بودند ، اقدام به تشکیل بخش جدیدی در شمال شرقی بخش مرکزی خود گرفتند.آنان بخش جدید خوشاب را به مرکزیت روستای سلطان آباد ایجاد کردند و چون برای تشکیل این بخش نیازجمعیت کافی داشتند با رایزنی های محلی و مذاکره با شورا های اسلامی و ریش سفیدان منطقه و  قول توجه و رسیدگی مناسب به روستاهای محروم این قسمت از سرولایت ، آنان را برای جدایی از سرولایت نیشابور و الحاق به خوشاب سبزوار راضی نموده و این امر در مدت زمان کوتاهی با تایید هیأت دولت محقق شد و بخش خوشاب سبزوار  با الحاق دهستان دره یام و پیوستن دهستان های سلطان آباد و طبس سبزوار شکل گرفت.

۲-   از بین رفتن دهستان بارمعدن

دومین قربانی در تقسیمات کشوری بخش سرولایت ، دهستان بار معدن بود.

الف) برخی روستاهای جنوب غرب این دهستان مانند فهنه ، گرماب ، مرزان و کوندر ، جازندر ، کلاته زینل و … به دهستان طاغنکوه بخش تحت جلگه نیشابور پیوستند.

ب)بعضی روستا های جنوب غربی دهستان بار معدن مانند دهنو و ینگ هم به دهستان دره یام ملحق شده و بعدا همان گونه که در مورد یک اشاره شد به شهرستان سبزوار پیوستند.

ج) روستا های شرقی این دهستان مانند معدن بالا ، معدن پایین ،معدن فیروزه ، قلعه حسن و … همراه با تعدادی از روستا های جنوبی دهستان ماروسک ، دهستان جدیدی به نام فیروزه تشکیل داده و مجموعا به بخش تحت جلگه نیشابور پیوستند.

د) باقیمانده روستاها در شمال این دهستان به دهستان تازه تاسیس بینالود که در حوزه بخش سرولایت تشکیل شده بود پیوستند ، مانند برزنون و امامزاده حسین اصغر سرچاه ، سید آباد و … .

 و این گونه دهستان بار معدن به طور کامل در تقسیمات سیاسی سرولایت از بین رفت.

۳-   حذف دهستان ماروسک

دهستان ماروسک که سال های سال دومین دهستان بزرگ سرولایت بود در تقسیمات سال ۱۳۶۶ از بین رفت.

الف)روستا های آباد و بزرگی مانند بار و خانلق همراه با چند روستای اطرافشان مانند اریه ، حصار نو و … همراه با چند روستا از دهستان بارمعدن سابق تشکیل دهستان جدید فیروزه را داده و به بخش تحت جلگه نیشابور پیوستند.

ب) روستا های باقی مانده این دهستان که تعدادشان هم زیاد بود همراه با چند روستا از دهستان بار معدن سابق به دهستان جدید بینالود پیوستد. اگر چه در این دهستان جدید مثل گذشته روستای ماروسک مرکز دهستان در نظر گرفته شده بود اما پس از چندی در سال ۱۳۶۶ روستای کلاته محمد جان به عنوان مرکز دهستان بینالود تعیین گردید.

۴- دهستان سرولایت و تغییر در مرزها 

در پی تقسیمات سیاسی سال ۱۳۶۶ ، در مرزهای دهستان سرولایت نیز تغییراتی صورت می گیرد که طی آن روستاهای «برسلان علیا» و «برسلان سفلی» ، «گل مخاران» ، «کلاته یوسف» و «کلاته رضا جان» از بخش سرولایت جدا و به بخش مرکزی قوچان الحاق می گردد.

همچنین روستاهای « جوزقه» و  «اسفید» از بخش  و دهستان سرولایت جدا و به بخش بام و صفی آباد شهرستان اسفراین الحاق می شوند.

 

بالاخره با اجرای تقسیمات جدید کشوری بخش سرولایت با کوچک تر شدن ، شامل دو دهستان سرولایت و بینالود شد.

از سال ۱۳۶۶ تا ۱۳۸۱ تغییر عمده دیگری صورت نگرفت. تنها با اعمال نفوذ برخی سران محلی در مناطق همجوار با نیشابور و پیگیری مسولین شهرستان قوچان ، هیأت دولت در جلسه مورخ ۱۳۷۴٫۵٫۸ مصوب می کند تا روستاهای «بش آغاج» و «گل میم» از دهستان سرولایت بخش سرولایت نیشابور منتزع و به دهستان دوغایی بخش مرکزی شهرستان قوچان ملحق شوند. با این الحاق مرز شهرستان قوچان به حاشیه چکنه سفلی (مرکز بخش) رسید.

در سال ۱۳۸۱ دو تغییر عمده تقسیمات کشوری در بخش سرولایت به وجود آمد. ابتدا در خرداد ۱۳۸۱ روستای چکنه سفلی مرکز بخش با نام  شهر چکنه  به شهر ارتقا یافت.

 در این سال و در پی درخواست های مردمی تعداد ۳۱ روستا در قسمت مرکزی و شرقی دهستان بینالود که مرکز دهستان را نیز در بر می گرفت ،خواهان جدا شدن از بخش سرولایت و الحاق به بخش تحت جلگه شدند که با پیگیری مسئولین محلی و استان و پیشنهاد آن به وزارت کشور ، محقق گردید .هیات وزیران در جلسه مورخ ۱۳۸۱٫۱۲٫۱۸ تصویب نمودند تا دهستان «برزنون» به مرکزیت روستای برزنون  در تابعیت بخش سرولایت ‌شهرستان نیشابور  تاسیس گردد وچند روستای باقی مانده در غرب دهستان بینالود تبدیل به دهستان جدیدی به نام برزنون به مرکزیت روستای برزنون شدند و در محدوده بخش سرولایت باقی ماندند.

و این گونه قسمت اعظم دهستان «بینالود» از بخش سرولایت شهرستان نیشابور منتزع و به بخش تحت جلگه شهرستان نیشابور الحاق گردد.

 این جدایی شرایط را برای ارتقای بخش تحت جلگه به شهرستان فراهم نمود. و از سال ۱۳۸۳ مردم این بخش که حالا با الحاق دهستان بینالود حدود ۶۷ هزار نفر جمعیت داشتند پیگیر ارتقا شدند تا در سال ۱۳۸۶ این امر محقق  شد و شهرستان فیروزه از ارتقای تحت جلگه به وجود آمد. با ارتقای تحت جلگه با توجه به شرایط تقسیمات کشوری دهستان بینالود نمی توانست در محدوه شهرستان فیروزه بماند و اجبارا از تحت جلگه جدا شده و به بخش مرکزی شهرستان نیشابور پیوستند.این چهار پنج سال ماندن در حوزه تحت جلگه فقط  به ارتقای تحت جلگه و کوچک ترشدن سرولایت کمک کرد.

اما آخرین تغییر عمده در تقسیمات کشوری حوزه ، به مصوبه ۲۸ شهریور ۱۳۸۹  ، هیئت دولت مبنی بر ارتقای بخش خوشاب سبزوار به شهرستان ، بر می گردد.در طرح ایجاد شهرستان خوشاب ،دهستان دره یام به دو دهستان مشکان و دره یام تقسیم شد و به بخش مشکان ارتقا یافت. در طرح ارتقای خوشاب که همراه با تخلفات اداری آشکار در استانداری خراسان رضوی  است ، روستاهای رباطی شاهزاده و جمبر جوق از بخش طاغنکوه شهرستان تحت جلگه(فیروزه) منتزع و به بخش مشکان شهرستان خوشاب الحاق می شود.

بخش مشکان شهرستان خوشاب بدون در نظر گرفتن الحاق این دو روستا بر دهستان دره یام نیشابور منطبق است که در سال ۱۳۶۸ از نیشابور جدا شد. اگر چه امید می رفت این منطقه با الحاق مجدد به سرولایت ، زمینه ارتقای این بخش محروم به شهرستان را فراهم نماید ، اما با عدم پیگیری مسئولین ، با ارتقای خوشاب به کمک منطقه دره یام ، شرایط برای ارتقای بخش سرولایت دشوار تر شد.

 

طرح توجیهی ارتقاء بخش سرولایت به شهرستان در تیرماه ۱۳۹۲ توسط وزیر کشور وقت تقدیم معاون اول رئیس جمهور وقت گردید.

در حال حاضر بخش سرولایت دارای دو دهستان برزنون و سرولایت است. طبق آمار سال ۱۳۹۵ وضعیت جمعیتی این بخش به شرح جدول ذیل است.

نام دهستان

تعداد خانوار

جمعیت

کل

مرد

زن

جمعیت روستایی

 دهستان سرولایت

۳۰۰۴

۸۵۱۹

۴۰۹۳

۴۴۲۶

شهر چکنه

۴۴۰

۱۳۸۱

۶۲۹

۷۵۲

جمعیت روستایی

دهستان برزنون

۱۴۸۸

۴۷۶۴

۲۴۱۷

۲۳۴۷

جمع کل بخش

۴۹۳۲

۱۴۶۶۴

۷۱۳۹

۷۵۲۵

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

به اشتراک بگذارید:


دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

این سایت از اکیسمت برای کاهش هرزنامه استفاده می کند. بیاموزید که چگونه اطلاعات دیدگاه های شما پردازش می‌شوند.