بحرانی که بیش از سه دهه نادیده گرفته شد

محمدمهدی تاجیک

کارشناس ارشد جغرافیا و برنامه ریزی روستایی

 bc6c8db7b13a85ccac53b3930e93066c_Generic۲۰ سال تا رفتن اغلب نیشابوری ها زیر پوشش کمیته امداد

 نیشابور شهری با چندهزار سال سابقه تمدن و فرهنگ که تاثیری غیر قابل انکار بر فرهنگ و تمدن ایران دارد.  این شهر امروزه بر خلاف ادوار گذشته؛ نه از سوی مغولان و مهاجمان و بلایای طبیعی چون زلزله که از سوی دشمنی بسیار کارآمد تر و نیرومندتر به نام «خشکسالی» و «بحران آب» روبرو گشته است.

ریشه های بحران آب در نیشابور: 

آب نخستین عامل شکل دهنده تمدن امروزه در ایران و نیشابور رو به پایان است. بر پایه گزارش کارشناسان، بیلان منفی منابع آب زیرزمینی در نیشابور حدود ۱۳۶میلیون متر مکعب است.  (این بیلان منفی منابع آب در سطح کشور حدود ۱۱میلیارد متر مکعب یعنی معادل آب ذخیره شده در ۶۰ سد بزرگ به اندازه سد کرج است). معنای این سخن این است که ما خواسته و ناخواسته، با برداشت های مجاز و غیر مجاز، حدود ۱۳۶ میلیون متر مکعب از سفره های آب زیرزمینی  شهرستان را برداشت می کنیم. اسف بارتر این که دیگر نه طبیعت و نه اقلیم و نه هیچ تکنولوژی ای یارای جایگزینی این حجم برداشت شده از سفره های آب های زیر زمینی را نخواهد داشت.

بهره برداری بی رویه، حریصانه ، منفعت طلبانه به ویژه در بخش کشاورزی بدون توجه به افزایش راندمان و بهره وری تولید  عامل «توسعه کشاورزی» بوده است . غافل از اینکه فدا کردن آب های زیر زمینی و منابع طبیعی شهرستان و به اصطلاح عموم قربانی کردن این منابع پای توسعه کشاورزی نه تنها توسعه نیست بلکه نابود کردن محیط زیست و پدید آمدن مشکلات فراوان دیگری است.

نبود شناخت درست از توانمندیهای واقعی بخش کشاورزی شهرستان و توسعه نامتوازن و دهقان محور این بخش در طی ۳۰ سال گذشته و عدم رشد و هماهنگی  سایر بخش های اقتصادی شهرستان چون بخش صنعت، خدمات و گردشگری سرزمین ما را با بحران آب روبرو کرده است و متاسفانه زنگ خطر از سوی بسیاری از مسئولان شهرستان، شهروندان و بهره برداران آب جدی گرفته نشده است.

بخش کشاورزی شهرستان حدود ۹۵ درصد آب استحصالی را، که عمدتا از آب های زیر زمینی و از طریق چاه های عمیق برداشت می شود، به خود اختصاص داده و تاسف بارتر این که راندمان این بهره برداری بین ۲۵ تا ۳۵ درصد است. شوربختانه تر این که به علت قرار گرفتن در کمربند خشک جهان، بارندگی پایین و بالا بودن تبخیر؛ بیش از ۷۰ درصد آب پمپاژ شده به صورت تبخیر از دسترس گیاه خارج می شود!!  یعنی استحصال آب به کمک انرژی از عمق حداقل ۱۵۰ متری از ذخیره گاه استراتژیک شهرستان و تبخیر آن در آسمان!.

از طرف دیگر عدم شناخت مزیت های نسبی برخی محصولات کشاورزی با اقلیم شهرستان؛ بخش بزرگی از منابع آب زیر زمینی را به تولید محصولات پر مصرف آب ولی غیر ضروری و غیر استراتژیک اختصاص داده است. محصولاتی چون گوجه فرنگی ، ذرت علوفه ای، هندوانه ……   نشان از آن دارد این تولیدات بی بهره از هر گونه توجیه اقتصادی، فنی و البته منطقی است. چرا که تولید این محصولات در نیشابور، نیازمند مصرف آب بیش از همان شهرها و مناطقی است که محصولات به آن نقاط صادر می شود!  به عنوان مثال بیش از نیمی از شیر تولیدی نیشابور که اتفاقا از افتخارات کشاورزی شهرستان هم می باشد به خارج از شهرستان و کارخانه های شمال صادر می شود، این به معنی خروج آب ها و ذخایر زیر زمینی و استراتژیک است که از این شهرستان خارج می شود. به هر حال این شیوه استفاده از منابع آب به بهانه اشتغالزایی، درآمدزایی، امنیت غذایی و خود کفایی در سطح ملی در ۳۰ سال گذشته باعث شده که شهرستان در آستانه بحران و فراتر از بحران قرار گیرد و حتی تغییرات اقلیمی با میانگین بارندگی بیش از ۵۰۰ م.م.  هم جایگزین این حجم برداشت در طی سال آینده نخواهد بود.

راه نجات:

راه کارهای برون رفت  از بحران آب در این شهرستان به نظر این جانب جدا از راه کارهایی نیست که کارشناسان در قالب بخش کشاورزی در مقوله ی مدیریت منابع آب بیان می کنند که از جمله می توان به:

– تغذیه سفره های آب شهرستان از طریق کنترل رودخانه ها و سیلاب ها با گسترش آب خوان داری در نواحی بالا دستی برای تغذیه طبیعی و حفظ تعادل مخازن،

– هدایت بودجه های عمرانی کشور به سمت آبیاری های تحت فشار

– جلوگیری از افزایش سطح زیر کشت باغات

-تبیین الگوی کشت مناسب با تاکید بر فراورده های کشاورزی با نیاز آبی کمتر و بومی ایران مانند پسته، زعفران، کشت محصولا ت علوفه ای برای مصارف دامداری ها؛ مانند سورگوم به عنوان گیاهی مقاوم در مقابل کم آبی و شوری؛ که نیاز به آب کمتر دارد.

در مقوله مدیریت منابع آب، کنترل برداشت و حفاظت از این منابع که بیشتر در حوزه ی ادارات آب و شرکت های سهامی آب منطقه ای شهرستان و استان می باشد از جمله کنترل برداشت از طریق نظارت های ماهیانه و نصب کنتورهای هوشمند که باید هر چه سریعتر با قاطعیت انجام گیرد. در طی یک سال گذشته که نصب این کنتورها عملی شده، خود کشاورزان به دنبال الگوی کشت کم آب رفته اند و در طی همین یکسال گذشته ۲۰۰درصد سطح زیر کشت زعفران داشته ایم.

قابل تامل این که حجم استحصال از منابع آب شهرستان به هیچ وجه نه تنها قابل افزایش نیست که باید از طریق راهکارهای مدیریتی این حجم به نصف تقلیل یابد و برای رسیدن به این هدف باید به دنبال راه های دیگری برای اشتغال، درآمد زایی و امنیت غذایی در غیر از بخش کشاورزی باشیم. استفاده از پتانسیل های جدید به ویژه در حوزه ی گردشگری کم هزینه ترین راه حل به نظر می رسد. امروزه در نظام اقتصادی کشورهای قدرتمند دنیا، موتور توسعه اقتصادی بخش های خدمات و گردشگری و در مراحل بعدی بخش های صنعت و در آخرین مرحله بخش کشاورزی است. به عنوان مثال ایالات متحده آمریکا که تقریبا کشاورزی این کشور می تواند بیش از یک میلیارد نفر را از لحاظ غذایی تامین کند؛ تنها ۵ درصد از اشتغال را به خود اختصاص داده است و بالاترین درصد اشتغال این کشور با بیش از ۴۰ درصد از آن بخش خدمات می باشد.

در حوزه ی صنعت نیز آنچه مهم است این است که ما در بحث صنعتی کردن در این شهرستان دیگر نباید به دنبال صنایع تبدیلی کشاورزی برویم. بیش از ۱۵ کارخانه مواد لبنی در شهرستان و ۱۰ کارخانه ی تولید رب یعنی بهره برداری بی رویه از منابع آبی برای راه اندازی مواد اولیه این کارخانه ها. باید با اتخاذ سیاست های  مناسب، صنایعی را که در فرایند تولید مواد اولیه به آب زیاد احتیاج دارند از حمایت و سوبسیدها حذف کرد و باالعکس صنایعی همچون صنایع پوشاک، روغن کشی، پنبه پاک کنی که به عنوان صنایع استراتژیک با اشتغال زایی بالا قلمداد می شوند و در تولید مواد اولیه آنها مصرف آب بسیار پایین است، مورد حمایت قرار گیرند .

واقعا بی پرده سخن بگوییم با این شرایط و اوضاع اقلیمی، خالی شدن آبخوان ها ، فرونشت زمین، بحرانهای زیست محیطی، پیشروی آب های شور، کاهش کیفیت آب و نامناسب بودن این آبها برای برخی کشت ها؛ دیگر نباید زمان را از دست داد و هر چه سریعتر وارد عمل شویم.

متاسفانه برخلاف ایران که هنوز به تحلیل نظری منافع و هزینه های این گذار می پردازد دیگر کشورهای کوچک و بزرگ که مشکلات آبی و اقلیمی و ساختاری ما را هم در بخش کشاورزی ندارند دیر زمانی است که به طور فعال وارد این عرصه شده اند.کشورهایی چون ترکیه،کره، آرژانتین، اندونزی،مالزی و خیلی کشورهای دیگر مرحله گذار را طی کرده اند. با این حال در کوتاه مدت در مرحله گذار با پیشامدهای ناخوشایندی چون حذف صنایع ناکارای تبدیلی ، افزایش بیکاری ، پایین آمدن تولید کشاورزی مواجه خواهیم شد. داشتن یک استراتژی مناسب برای چگونه آغاز کردن و چگونه پیمودن این راه بر نتایج این گذار تاثیر فراوانی خواهد داشت .

 

 

به اشتراک بگذارید:


دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

این سایت از اکیسمت برای کاهش هرزنامه استفاده می کند. بیاموزید که چگونه اطلاعات دیدگاه های شما پردازش می‌شوند.