انقلاب از نگاهی دیگر: وقتی صدای مردم شنیده نشود!

 

به همان اندازه که تغییر جزء ثابت هستی است جزء ثابت جوامع بشری نیز می باشد. در فرهنگ لغات فارسی دگرگون شدن، از حال و وضعیتی به حال و وضعیتی دیگر درآمدن، تبدیل شدن،جهش یافتن، تعویض شدن یا انقلاب، تعاریفی است که برای کلمه ی تغییر نوشته شده است. حرکت و پویایی شرط نخست پیدایش تفاوت ها، گونه ها و پدیده های متنوع جهان هستی است. با جهش و تبدیل و انقلاب انواع گوناگون موجودات آفریده شده اند. تنوع گونه ها و موجودات به حدی است که می گویند « هر گز نمی توان در یک رودخانه دوبار شنا کرد » زیرا آن رودخانه تا زمانی که جریان دارد در حال تغییر است. بدون تردید در اجتماع انسان ها نیز تغییرات سر آغاز تکامل و پیشرفت محسوب می شوند.

تغییر در طبیعت و اجتماع انسان ها، به طور کلی به دو شکل تحولات آرام و سطحی یا تغییرات ناگهانی و عمیق رخ می دهد. آب و باد به آرامی و طوفان، سیل، سونامی، زلزله و …، به یکباره موجب دگرگونی در طبیعت می شوند. در جوامع انسان ها، تغییرات اجتماعی گاه به شیوه مسالمت جویانه و با همدلی و انسجام از طریق اصلاحات و بهبود عملکرد سازمان ها انجام می شود و گاه با توسل به خشونت و خون ریزی و به شیوه ی شورش، طغیان و انقلاب. اصلاحات معمولا توسط افرادی داخل حاکمیت و برای بهبود عملکرد نهادهای دولتی در جهت پاسخگویی به خواست و مطالبات مردم صورت می گیرد اما آشوب ها و انقلاب، ممکن است توسط افرادی خارج از حاکمیت رهبری شود.

از بعد تغییرات عمیق و ناگهانی، زلزله و انقلاب با هم شباهت دارند. زلزله می تواند آب و هوای یک منطقه را متحول کند. گفته می شود زلزله در سکونت گاه های بشر، با خشک کردن چشمه ها و یا ایجاد چشمه های جدید و حتی تغییر شیب زمین و مسیر رودخانه ها تاثیرات عمیقی بر طبیعت و زندگی انسان می گذارد. در انقلاب نیز تغییرات در لایه های عمیق زندگی اجتماعی، تحول ارزش ها و باورها، باعث می شود در جامعه طبقات برخوردار از مزایای اجتماعی قدرت، ثروت و احترام دگرگون شده و اولی ها آخری و آخری ها اولی شوند. علاوه براین از نظر شدت تخریب و ویرانگری و قابل پیش بینی نبودن زلزله و انقلاب شبیه هم هستند. در واقع انقلاب مانند زلزله، به همان اندازه که برای مردم حیات بخش و شیرین است برای جناح حاکم مرگبار بوده و دارای اثرات تلخ و ناگواری است. شدت تخریب زلزله و انقلاب به شرایط و مقدار منافذی بستگی دارد که برای تخلیه انرژی متراکم در زیر زمین و روی آن(جامعه) لازم بوده است. هر چه منیت و کبر و غرور حکام بیشتر باشد، منافذ کمتری برای مشارکت مردم در سرنوشت خویش تعبیه شده و آثار انقلاب ویرانگر تر است. پیروزی انقلاب مردم ایران نتیجه ی مسدود کردن راه اصلاح و تحولات آرام همسو با خواست مردم توسط استبداد شاهنشاهی بود که گرچه کام شاه و معدود دوستدارانش را تلخ نمود اما مایه ی شادکامی اکثریت ایرانیانی شد که قریب به یک قرن به دنبال حاکمیت بر سر نوشت خویش بودند.

علت مقاومت در برابر اصلاح و تغییر، تکیه بر باور و گزاره هایی است که از ابتدای تاریخ بشر وجود داشته و به طور نسبی بر ثبات به عنوان وجه غالب زندگی بشر تاکید داشته است. در جوامع سنتی، به ویژه اقوام نانویسا(ماقبل تاریخ) به شدت با هر گونه تغییر و بدعتی مقابله شده و مجازات سختی در انتظار بانیان تغییر بود. اگرچه برخی از فیلسوفان باستان مانند هراکلیتوس بر تغییر به عنوان جزء ثابت هستی تاکید داشتند اما نفوذ حکمایی چون سقراط، افلاطون و ارسطو بر اندیشه جهان اجتماعی موجب شد تا تلاش برای ایجاد ثبات و حفظ وضع موجود، مهمترین دغدغه ی حاکمان سیاسی باشد. در قرون وسطی با هر گونه اندیشه ای که این ثبات را به مخاطره می انداخت به سختی مقابله می شد. بیشتر اندیشمندان، چون در جمع تفاوت عقیده وجود داشت و آن را مناسب زمامداری نمی دانستند، حکومت خودکامه ی فردی را تنها راه حفظ ثبات در جوامع می دانستند. شاید به همین دلیل بود که سعدی می فرماید: ده درویش در گلیمی بخسبند و دو شاه، در اقلیمی نگنجند.

به نظر می رسد اهمیت حفظ ثبات در جامعه موجب شد تا شاهان و فرمانروایان، برای گریز از پاسخگویی به مردم، منشاء مردمی قدرت خود را کتمان کرده و آن را ودیعه ای از سوی نیروهای موهوم یا ماوراءالبیعه معرفی کنند. فرعون در مصر و فغفور در چین، خود را فرزند خورشید معرفی می کردند و اقدامات مثبت و منفی خود را دستوراتی می دانستند که از آن جانب صادر شده است. در دوران ساسانیان و قرون وسطی، موبدان زرتشتی و کشیشان مسیحی به کمک حاکمان خودکامه آمده و با زد و بند ایجاد شده، قدرت شاهان را ودیعه ای قلمداد کردند که از جانب پروردگار به ایشان سپرده شده است. تاریخ نگاران معتقدند که این زد و بند علت اصلی انحراف در آیین زرتشتی و مسیحیت قرون وسطی است. از طرفی شاهان و حاکمان علی رغم بی اعتقادی به شدت تظاهر به دینداری می کردند. ریا کشنده ی ایمان است. نقل شده است که شاه عباس پا برهنه به زیارت ائمه می رفته و یا شاهان قاجار، لقب ظل(سایه) الله را برای خود انتخاب کرده بود. از طرف دیگر، چشم موبدان و کشیش ها، در روابط شان با شاهان، به زر و زور و تجملات دنیوی گشوده شده و بالطبع، طمع ضعف و نابودی ایمان را به دنبال دارد.

نقطه ی پایان قرون وسطی و دوران ثبات گرایی، ترجمه ی انجیل به زبان آلمانی بود. کشیش های مسیحی برای حفظ سروری خود در قرون وسطی، عمدا به جهل مردم دامن زده و به امید عدالت روز رستاخیر، اجازه نمی دادند مردم در برابر جور و ستم حاکمان مستبد قیام کنند. تحریف بیش از حد دین مسیح موجب شد در اروپا زمینه ی پیدایش شاخه ای جدید از مذهب مسیحیت به نام پروتستان به رهبری مارتین لوتر فراهم شود. مارتین لوتر، با ترجمه ی انجیل به زبان آلمانی و در خواست از مردم برای خواندن آن به زبان مادری، به رشد سواد آموزی و آگاهی در اروپا کمک کرد. گفته می شود که با این کار، مارتین لوتر به قرون وسطی فرمان ایست داد.

رشد آگاهی و شناخت بشر به پذیرش گسترده ی این اندیشه که تغییر اصل ذاتی هستی است، منجر شد. در دوران معاصر از آنجا که نیازهای انسان و نهادهای اجتماعی، از خانواده گرفته تا اقتصاد و فرهنگ و سیاست، دائما در حال تغییر هستند. امروزه مردم به راحتی خود را با تغییرات سازگار می کنند. اندیشمندان نظام سیاسی مردم سالاری و بهره گیری از خرد جمعی را بهترین گزینه برای حفظ پویایی و تکامل جامعه معرفی کرده اند. نظام های سیاسی خودکامه، عمدتا در پی حفظ ثبات و یا کند کردن روند تغییرات بودند. در جوامع امروز، اصلاح و تغییر در مدیریت ها جزئی انکار ناپذیر از ساختار جامعه محسوب شده و مردم همیشه به دنبال انتخاب شایسته ترین ها برای اداره ی جامعه ی خود هستند. مردم سالاری تنها گزینه ای است که با تنها اصل  و واقعیتی که در جهان هستی ثابت است، یعنی تغییر، سازگار است.

نشنیدن صدای مردم واکنش متفاوت مردم را به دنبال دارد. مردم ایران به دنبال مشارکت در نظام سیاسی و تاثیر اراده ی خود بر سرنوشت شان بودند. شاه ایران به بهانه حفظ ثبات و امنیت ایران، بر خلاف خواست اکثریت مردم عمل می کرد. او گمان داشت با ذخیره پیشرفته ترین سلاح ها و تدارک ارتشی قدرتمند، می تواند اصلاحات را به تعویق انداخته و ثبات تاج و تخت خود را حفظ کند. شاه مستبد دگرگونی و تحول مسالمت جویانه را قربانی حفظ موقعیت خویش کرد.

 

 

 

 

 

به اشتراک بگذارید:


دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

این سایت از اکیسمت برای کاهش هرزنامه استفاده می کند. بیاموزید که چگونه اطلاعات دیدگاه های شما پردازش می‌شوند.