استبداد چیست ؟

ویژگی های استبداد در نوشته های آیت الله نائینی

  عمل و یا تصمیم خودسرانه
یک فرد بدون در نظر گرفتن دیدگاههای دیگران را استبداد معنی کرده اند و چون حکومت به
شیوه خودرأیی، بی قانونی و بدون رایزنی همواره همه گیر بوده بنابراین «استبداد» معمولا
در توصیف شیوه بد حکومتی و «مستبد» در وصف حکمرانی ستمکار و خودرأی به کار رفته است. استبداد همواره مورد انتقاد نویسندگان اسلامی بوده و آنها حدیث هایی بدین
مضمون آورده اند: “المشاوره من السنه والاستبداد من شیمه الانسان” رایزنی
از سنتهای پیامبر اسلام و استبداد از خصلت های شیطانی انسان است؛ “من استبد برأیه
ضل”  کسی که خود رای باشد گمراه می شود.
این حدیث نیز به امام علی نسبت داده شده است: “کنانری ان لنا هذا الأمر حقا فاستبددتم”  در این امر حق با ما بوده است ولی آنان به خود رایی
گراییدند.

  اندیشه گرانی مانند
خیر الدین پاشای تونسی، طهطاوی مصری، کواکبی سوری آقاخان کرمانی، و نامق کمال ترکی
در قرن گذشته، واژه استبداد را به معنای دسپوتیزم و یا گاهی به معنای رژیم ضد قانون
و غیر مشروطه بکار برده اند.

  با پژوهش پیرامون تئوری
استبداد در نوشته های نائینی بدست می آید که واژه استبداد و دیگر واژه های مترادف آن
تقریبا به همان معنای دسپوت و تیران که در کتاب های مونتسکیو، روسو و آلفیری آمده به
کار برده شده است.

ازدیدگاه نائینی کسی که در یک رژیم استبدادی حکومت می کند کشور و مردم آن را از اموال
شخصی خویش به شمار می آورد و مردم را بسان بردگان و چارپایانی می انگارد که باید آرزوها
و شهوات وی را برآورده کنند. این خود رایی تا آنجا پیش می رود که حتی در یک شب می تواند
سرنوشت مردم با یک تصمیم خودخواهانه دچار دگرگونی افولی شدید کند. هر کسی که در خدمت
آن حکمران مستبد درآید از وی پاداش می گیرد و گرنه ، کسانی را که کوچکترین انتقادی
نمایید توسط عمال حاکم مستبد حذف    یا اعدام و قطعه قطعه و به خورد سگان داده می
شوند یا گرگان خونخواره را به ریختن خونش برمی انگیزاند تا دارایی وی را بربایند .

 نائینی براین باور است که حکمران مستبد دارایی هر
کسی را که مایل باشد برای خویش و یا به سود دزدانی که زیر فرمان وی هستند تصاحب می
کند. هر حقی را که خواهد احقاق و اگر خواهد پایمالش کند و در تمام مملکت به هر تصرفی
مختار بوده و آنچه به عنوان مالیات از مردم گرفته شده بسان «مال الاجاره و حق الارض
ملک شخصی خود» پنداشته و به مصرف امور و هدف های شخصی می رساند. از نظر نائینی فرد
مستند چون کشور را ملک شخصی خود می پندارد، اهتمامش در نظم و حفظ مملکت، مثل سایر مالکین
نسبت به مزارع و مستغلاتشان منوط به اراده و میل است. حکمران مستبد به رغم همه این
زشتی ها و بدی هایی که دارا می باشد، اما پیروان اندکش و چاپلوسان درگاهش او را به
صفات  گوناگون مانند اقدسیت … تقدیس می نمایند.

همراهان
مستبد ضمن کمک و همکاری با وی بدان باور هستند که همه نیروهای موجود در کشور باید پیرو
بی چون و چرای قهر و استیلا و غضب حکمران باشند و او در برابر هیچ مقامی مسؤل شناخته
نمی شود . حاکم مستبد حق دارد همیشه نقش اپوزیسیون را اجرا نماید. چون این گونه حکومت
برشالوده ی سلطان استوار است و او هم خود را مالک کشور می داند، رژیم حکومتی وی را
تملکیه و استبدادیه گویند و استعبادیه و (برده سازی) اعتسافیه (اجباری) و تسلطیه و
تحکیمیه (خود رایی) هم خوانند.

 صاحب چنین سلطنت را
حاکم مطلق و حاکم به امر و مالک رقاب (برده دار) و ظالم و قهار و امثال ذلک نامند.
اما مردمی که زیر یوغ چنین حکمرانی زندگی می کنند عبارتند از اسیران، ذلیلان و بردگان
زیرا با آنان معامله اسیر و ذلیل و برده می شود . چون این مردم مانند یتیمان و کودکان
هستند و از حقوق از دست رفته و به غصب دیگران درآمده خویش آگاهی ندارند، بنابراین،
اینان «مستصغرین، (خُرد و بی اهمیت بشمار آمدگان) نامیده می شوند. در چنین حکومتی،
درجات ستمگری، عدم مسؤلیت، عدم شفافیت، استبدادگری و … از یکسو به صفات و ویژگی های
شخصی، «ادراکات سلاطین و اعوانشان» و از سوی دیگر به حدود آگاهی و دانایی مردم به حقوق
خود و به وظایف حکمرانان بستگی دارد. تا مادامی که قوه علمیه اهل مملکت از اطاعت حکومت
استبدادی سرباز نزند حکومت استبدادی همچنان به زندگی استبدادگرایانه ادامه داده و به
اوج خود نیز می رسد و در چنین کشوری هر فردی به پیروی از شاهان و حکمرانان خویش به
زیردستان خود ستم روا خواهد داشت. سبب وجود چنین رژیم ناپسندی دو چیز است:

۱-نادانی
مردم به وظایف سلطنت و حقوق مشترکه ی نوعیه.

 ۲-عدم مسؤلیت هیات حاکمه
در ارتکابات و محاسبه و مراد به و مراقبه.

منبع
:”
حائری ، عبدالهادی، تشییع و مشروطیت در ایران و نقش ایرانیان مقیم
عراق ، تهران، موسسه انتشارات امیرکبیر، ۱۳۸۷.ص ۲۳۶ – ۲۳۳

به اشتراک بگذارید:


دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

این سایت از اکیسمت برای کاهش هرزنامه استفاده می کند. بیاموزید که چگونه اطلاعات دیدگاه های شما پردازش می‌شوند.