استاد باستان شناسی چین: یک ماه کار در نیشابور، با همه ی سی سال سابقه ام برابری می کند

فروغ خراشادی

نیشابور؛ حلقه ی وصل شرق و غرب جاده ابریشم

سمینار تخصصی باستان شناسیِ هیات مشترک دانشگاه نیشابور و دانشگاه علم و فناوری چین زیر نام “نیشابور، حلقه ی ارتباطی شرق و غرب جاده ابریشم” برگزار شد. این همایش علمی که ثمره ی یک ماه گمانه زنی و کاوش مشترک در “تپه برج”و در ادامه ی کاوش ها و تحقیقات ۱۴ساله  گروه باستان شناسی شهرستان به سرپرستی دکتر عمران گاراژیان صورت گرفته بود، روز سه شنبه ششم آذرماه جاری با حضور روسای پیشین و فعلی پژوهشکده ی باستان شناسی ایران، معاونان فرماندار، نمایندگانی از شهرداری، رئیس اداره ی میراث فرهنگی شهرستان و رضا مهرداد، عضو شورای شهر، در سالن همایش های پردیس دانشگاه نیشابور سامان یافت.

تپه برج یک سایت پیش از تاریخی در ۲۴ کیلومتری شرق نیشابور است که در محدوده ای به وسعت ۱۶ هکتار مورد بررسی و کاوش قرار گرفته است. این تپه ی باستانی که از سال ۸۳ موضوع کاوش های باستانی شناسی بوده، با کشف جسد بانویی میان‌سال و دو مهره ی  فیروزه ای همراهش که متعلق به ۵۵۰۰ قبل از میلاد است، مورد توجه محافل باستان شناسی قرار گرفت.

اکنون و پس از گذشت سال ها از کشف “فیروزه خانم”، پروژه ی مشترکی میان ایران و چین ترتیب داده شده تا دو تیم باستان شناسی، که هر کدام در کشور خود پژوهش های میدانی پیش از تاریخ داشته اند، در این تپه کار مشترک داشته باشند؛ تیم چینی متشکل از دو دانشجوی پسادکتری، دو دکترا و دو دانشجوی دکترای باستان شناسی به سرپرستی پروفسور “ژَن” بر اساس تفاهم نامه و قراردادی که بین دو دانشگاه یاد شده منعقد شده است، طی ماه گذشته در کنار تیم ایرانی به سرپرستی دکتر گاراژیان کار کرده است.

این پروژه ی مشترک که به گفته ی ریاست دانشگاه، در راستای سیاست های وزارت علوم در بعد بین الملل سامان یافته، ارتقای کیفی بر اساس استانداردهای جهانی، همچنین ارتباط کمی و کیفی با دانشگاه های جهان را دنبال می کند و فاز نخست آن، همزمان با برگزاری همایش به پایان رسید اما در آینده ای نزدیک، وارد فاز بعدی خواهد شد.

این تفاهم نامه که چهارمین قرار داد بین المللی دانشگاه نیشابور است، پیش از این منجر به برگزاری کنفرانسی مشترک در چین شده و به ایجاد مجموعه ی بزرگ چین شناسی نیز در دانشگاه نیشابور انجامیده است.

مرکز تپه برج آثار اسلامی دارد

طرف چینی در این همایش از مطالعات انجام شده و طرح مطالعاتی- پژوهشی آتی گفت و عنوان کرد: فصل نخست کاوش گروهی با تقسیم تپه برج به ۴ بخش صورت گرفته و داده های سطحی تپه به صورت جداگانه در این بخش ها بررسی شده است؛ گروه چینی یادآور شد در زمین های کشاورزی اطراف با تکنیک دریلینگ(Drilling)  بررسی هایی انجام داده و سپس پراکندگی یافته های سطحی را در یک نقشه گردآورده است. “چِن ژی”، یکی از اعضای تیم تحقیقاتی چین، یادآور شد که در مرکز تپه، آثار اسلامی یافت شده و اطلاعات پایه برای کاوش های بعدی نیز فراهم شده است.

 این دانشجوی پسادکتری دپارتمان تاریخ علوم و تکنولوژی چین، چشم انداز پروژه برج را نزد گروه چینی این طور تبیین کرد که با توجه به سیاست ها ی کلان کشور متبوعش در داد و ستد فرهنگی، اقتصادی و باستان شناسی، نیشابور به عنوان بخش مهمی از جاده ابریشم در خاورمیانه در تبادلات فرهنگی بین شرق و غرب اوراسیا مورد توجه است.

دکتر ژی پروژه ی مشترک با دانشگاه نیشابور را در سه بخش نام برد و به توصیف جداگانه ی هر قسمت پرداخت؛ وی گفت: مطالعات سطحی که به بخش مقدماتی پژوهش انجامیده، شامل طراحی پروژه و مواردی چون  بررسی، حفاری، مطالعه ی بقایای فرهنگی، الگوی استقرار باستانی- مقایسه ای می شود.

همچنین او در بخشی از سخنرانی اش پیشنهاد کرد که برنامه ی فصل آینده پروژه ی مشترک را در محدوده ی شمالغرب این تپه و روی لبه ی مرزی زمین های کشاورزی انجام دهند.

دکتر ژَن، رئیس هیات چینی، در گفتگو با خیام نامه بیان کرد: این یک ماهی که در نیشابور بودم، با همه ی سی سال سابقه ی کارم برابری می کند. او با اشاره به سابقه ی فعالیت های خود در کشورش که بر روی یافته های باستانی از هزاره ی هفتم تا هزاره ی پنجم پیش از میلاد-تقریبا هم دوره با یافته های باستانی در تپه برج- را در حاشیه ی “رود جیاهو” دربر می گیرد، گفت: پژوهش های انجام شده مسائل متنوعی را شامل می شود؛ وی از بررسی طبقه ی اجتماعی، آب و هوا، گیاهان، تغذیه و مطالعات ژن شناسی تا ارزیابی ایزوتوپیک روی اسکلت های به دست آمده در جریان کاوش ها سخن گفت؛ پروفسور چینی به عنوان یکی از مهم ترین دستاوردهایش به، “برون همسر گزینی” ساکنان منطقه ی تحت کاوش خود در حاشیه ی رود جیاهو اشاره کرد.

سوال های پیش رو؛ اقمار تپه برج و ظرفیت های زیست بومی

اما سخنران دیگر نشست و رئیس هیات ایرانی، دکتر عمران گاراژیان، که پژوهش های باستان شناسی خود را از زمستان ۸۳ روی تپه برج آغاز کرده، گفت: چون نیشابور به دوران اسلامی و کاوش های مربوط به آن دوره مشهور است، در سال های اولیه ی کار در این سایت، کاوش پیش از تاریخی کار سختی بود.

عضو هیات علمی دانشگاه نیشابور که سابقه ی کاوش های برون مرزی نیز دارد، ادامه داد: تیم کوچک ما که اعضایش امروز یا دکترای باستان شناسی دارند یا عطای این رشته را به لقایش بخشیده اند، با بودجه ی ۵ میلیون تومان کار سمپلینگ را آغاز کرد و سفال هایی که به دست می آورد و امروز دانشجویان به راحتی تشخیص می دهند که متعلق به کدام دوره است، چیز زیادی درباره ی آن نمی دانست؛ اما جدول های دقیقی تهیه کردیم و ۱۴۲۵۱ قطعه سفال را بدون گاه نگاری در سال ۸۴ ثبت کردیم.

کاشف “فیروزه خانم”گفت: اکنون با دو مساله ی مهم رو به رو هستیم؛ نخست: اقمار تپه برج به عنوان گسترده ترین استقرار پیش از تاریخ دشت نیشابور کدامند؟ و دیگر این که منابع طبیعی و ظرفیت های زیست بومی در موقعیت تپه برج از چه کمیت و کیفیتی در دوره های پیش تاریخی برخوردارند؟

این باستان شناس نیشابوری با اشاره به این نکته که تپه برج یکی از گسترده ترین سایت های دست نخورده ی تاریخی ایران است، گفت: در پاسخ به کنایه ی پروفسو”کوهل” که این منطقه را “منطقه ی سفید”- منطقه ای که به لحاظ کاوش های باستانی دست نخورده مانده- نامید، می گویم به اتفاق دوستان چینی و پروفسور “ژن”، که با دیدن سایت تپه برج تاکید کرده که فقط و فقط می خواهد روی همین منطقه کار کند، به کاوش هایمان روی این منطقه ادامه می دهیم.

او کار و پروژه ی مشترک بین دانشگاه های نیشابور و چین را گام موثری در راستای به سرانجام رسیدن پروژه ی تپه برج برشمرد.

از دیدگاه باستان شناسی، خراسان نیازمند توجه ویژه

همایش نیشابور، حلقه ی ارتباطی شرق و غرب جاده ابریشم، یک سخنران مهمان نیز داشت؛ دکتر روح ا… شیرازی، که برای حضور در این نشست، به نیشابور آمده بود، با اشاره به جایگاه فلات ایران از لحاظ باستان شناسی و اهمیت آن چنین گفت: بخش شرقی فلات تقریبا ناشناخته باقی مانده است و در این میان خراسان و نیشابور حائز توجه ویژه است.

رئیس پژوهشکده باستان شناسی ایران یادآور شد: خراسان در نقطه ای ست که چند منطقه ی استراتژیک جهان را به هم پیوند داده و ارتباطات با شرق دور را از طریق آسیای مرکزی فراهم کرده است.

این عضو هیات علمی دانشگاه سیستان و بلوچستان اضافه کرد: خراسان این ارتباط را با بخش های مرکزی، غربی و جنوب‌غربی فلات ایران نیز ممکن می کند و از سویی به لحاظ تاریخی و مذهبی هم جایگاه ویژه ای دارد؛ یادآور می شوم که در کتیبه های هخامنشی صحبت از منطقه ای به نام “پرشوآ” می شود که معادل با خراسان کنونی ست.

وی با اشاره به محدوده ی خراسان بزرگ که به بلخ، سُغد و خوارزم می رسیده، همچنین در دوره ی ساسانی یکی از چهار بخش بزرگ “ایرانشهر”، “خوراسان” بوده، عنوان کرد: از دیدگاه باستان شناسی، خراسان نیازمند توجه ویژه است؛ ما می دانیم که از دوره ی نوسنگی شواهد مهمی بر استقرار انسان در این بخش وجود دارد و در دوره های مِزوسنگ، مفرغ و آهن نیز این حوزه باشکوه ظاهر شده است.

 شیرازی ابراز داشت: یکی از کریدورهای مهم مهاجرت اقوام هند و ایرانی، خراسان بوده و مهم تر این که جاده ی ابریشم، اهمیت خراسان را به بهترین وجه مطرح کرده چرا که از منتهی الیه جنوب‌شرق چین تا بخش هایی از غرب اروپا را به هم پیوند داده است.

دکتر شیرازی از راه های ارتباطی دیگری نیز نام برد و عنوان کرد: راه هایی چون جاده فیروزه و جاده ی لاجورد که نیاز است بیشتر مورد پژوهش قرار گیرند نیز در همین منطقه ی خراسان بوده است.

ایشان در پاسخ خبرنگار خیام نامه در خصوص جاده فیروزه و علت نام گذاری آن گفت: یکی از مهم ترین سنگ های آغاز دوران تاریخی سنگ فیروزه بوده است؛ اما به نظر می رسد نام جاده فیروزه به نیشابور و معدن فیروزه اش مرتبط نباشد چون در گستره ی فلات ایران سنگ فیروزه تقریبا در همه جا یافت می شده و امروز هم در مناطق زیادی از ایران این سنگ-اگر چه با کیفیت متفاوت- وجود دارد، و از این گذرگاه برای داد و ستد سنگ فیروزه استفاده می شده، این جاده به نام فیروزه شهرت یافته است. او ادامه داد: دو جاده ی “فیروزه” و “لاجورد” گذرگاه هایی بین همسایه های شمالی و شرقی با سایر نقاط فلات ایران و بین النهرین-میان رودان- بوده که تجارت سنگ های قیمتی و نیمه قیمتی، از طریق آن ها انجام می شده است.

دکتر شیرازی همچنین از جاده “ادویه” که از هند تا بخش هایی از فلات ایران کشیده می شده نیز نام برد اما تاکید کرد که بررسی درباره ی این جاده ها از جمله مسائلی اند که به پژوهش بیشتری نیاز دارند.

این مدرس دانشگاه گفت: چون در این همایش مشترک، پای چین در میان است، پس جاده ی ابریشم اهمیت می یابد و کاوش هایی که در حوزه خراسان بزرگ انجام می شود، مبتنی بر مبادلات روزگار پیش از تاریخ تا دوران اسلامی، از مسیر این جاده است.

صادقی سمرجانی، رئیس دانشگاه نیشابور، نیز در این همایش ضمن اشاره به ارتقای رتبه ی علمی دانشگاه نیشابور طی دوسال اخیر گفت: دانشگاه ظرف دو سال با ۴۵ پله ترقی در جایگاه ۵۶ قرار گرفته و در دیپلماسی علمی هم به رتبه ی ۲۱ دست یافته است.

وی همچنین عنوان کرد که نیشابور با ۱۷۰ مقاله ی ISI که دو مورد آن جزو مقالات پر ارجاع است، به جایگاه فعلی رسیده است.

این همایش یک روزه با اتمام فصل اول کار، ارائه ی گزارش مشترک و بازگشت موقت هیات چینی به کشورشان، به کار خود پایان داد.

به اشتراک بگذارید:


دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

این سایت از اکیسمت برای کاهش هرزنامه استفاده می کند. بیاموزید که چگونه اطلاعات دیدگاه های شما پردازش می‌شوند.