از قفسه ای شخصی تا کتابخانه ای عظیم ( آن چه باید درباره کتابخانه و کتابداری بدانیم )

 

م.طیبی

در تقویم رسمی کشور، روز ۲۴ آبان ماه به نام «روز کتاب، کتابخانه‌ و کتابداری» نامیده شده است. این روز را گرامی داشته، به کتابداران، کتابفروشان و خادمان کتاب تبریک می‌گوییم و برای تمامی آنان آرزوی تندرستی و شادکامی داریم.

کتاب بنا به تعریف یونسکو «تک نگاشتی است غیر ادواری که مجموع صفحات آن بدون احتساب جلد از ۴۸ صفحه بیشتر باشد و کم‌تر از آن را «جزوه» نامند».

کتابخانه جایگاه نگه‌داری کتاب برای در دسترس بودن به هنگام نیاز است و کتابخانه‌ها نیز در خدمت عرضه و امانت کتاب به خواستارانی است که به آن‌ها برای یک بار مطالعه و احیاناً یادداشت برداری نیازمند اند. پیداست که کتاب‌های منبع و مرجعی که انسان ناگزیر از مراجعه‌ی دائمی به آن‌هاست، بهتر است خریداری شده، همواره در دسترس باشند، مانند یک فرهنگ لغت معتبر یا دایره المعارف عمومی.

البته امروزه از طریق شبکه‌های ماهواره‌ای، اینترنتی و در مفهوم عام‌تر فضای مجازی امکان دسترسی سریع و آسان به بسیاری از اطلاعات لازم وجود دارد، به ویژه هنگامی که دانش‌ورزان یا صاحب‌نظران تازه‌ترین یافته‌های خود را در قالب مقالات علمی و به روز در پایگاه‌های اختصاصی خود، به کاربران و علاقه‌مندان عرضه می‌کنند. اما در بسیاری از موارد نیز به خاطر دسترسی و امکان ویرایش برخی از این اطلاعات به وسیله‌‌ی عموم کاربرانی که ممکن است تخصصی هم در آن زمینه نداشته باشند، اعتماد و اطمینان صددرصد به این اطلاعات معقول به نظر نمی‌رسد.

با توجه به این که در گذشته‌های دور، به هر دلیل، نیازی به سوادآموزی عمومی احساس نمی‌شد، کتابخانه‌ها بیشتر در اختیار دربارها و یا دانشمندان بوده است و شمارگان نشر کتاب به دلیل  نبودِ امکاناتِ تکثیر نیز بسیار محدود. به ویژه که در دوره‌های نخستینِ پیدایش و یا ابداع خط، از آن برای نوشتن فرمان‌ها و دستورالعمل‌های حکومتی بهره می‌بردند و این دستورالعمل‌ها بر روی لوح‌های گلی و بعدها سنگ، چوب، چرم، پوست، پاپیروس نوشته ‌‌و در دربارها نگه‌داری می‌شدند. بنابراین می‌توان گفت: نخستین کتابخانه‌ها در گذشته‌، کتابخانه‌هایی بوده که از گردآوری این گِل نوشته‌ها فراهم می‌آمده و در تملک پادشاهان وفرمانروایان بوده است. البته دانشمندان نیز بر حسب نیاز و توانایی خود کتابخانه‌هایی داشته اند.

پبشبنیان کتاب‌ها را با دست می‌نوشتند و برای نوشتن از مرکبی استفاده می‌شد که به راحتی شسته و یا با دستمالی نمناک پاک می‌شد. و اگر حافظ می‌گوید «بشوی اوراق اگر همدرس مایی» هم از این روست.

پیشینه‌ی کتابخانه‌ها به تمدن‌های سومری، آشوری و بابلی نسبت داده ‌شد‌ه است. بعدها تمدن‌های باستانی مصر، یونان، روم، چین، ایران و .. نیز به این گروه پیوسته اند.

با کشف و پیدایش صنعت چاپ و ساخت کاغذ که چینی‌ها مخترع آن بودند، چاپ و نشر کتاب گسترش یافت و به تبع آن با رشد فرهنگِ مطالعه، کتاب و کتابخوانی عمومیت بیشتری یافت و به تدریج همگانی شد.

می‌دانیم که تمدن ایران نیز از جمله تمدن‌های باستانی است و دانش و فرهنگ در این سرزمین از دیرباز جایگاهی ویژه و درخور داشته است. گفته می‌شود که در دوره‌ی هخامنشی، کتابخانه‌ای موسوم به کتابخانه‌ی شاهنشاهی بوده و در دوره‌ی ساسانی کتابخانه‌هایی در کنار آتشکده‌ها وجود داشته است.

از مشهورترین کتابخانه‌های ایران بعد از اسلام نیز کتابخانه‌ی نوح بن سامانی در بخارا، کتابخانه‌ی عضدالدوله دیلمی در شیراز، کتابخانه‌ی صاحب بن عباد در ری (دارالکتب ری)، کتابخانه‌ی فرقه‌ی اسماعیلیه و … را می‌توان نام برد.

امروزه بزرگ‌ترین کتابخانه‌ها کتابخانه‌ی لنین در مسکو، کتابخانه‌ی کنگره‌ی آمریکا و کتابخانه‌ی‌ ملی فرانسه اند.

اما کتابخانه‌های بزرگ ایران: کتابخانه‌ی ملی در تهران، کتابخانه‌ی آستان قدس رضوی در مشهد و کتابخانه‌ی آیت الله مرعشی در قم است.

انواع کتابخانهها:

  1. شخصی: در منازل و متعلق به افراد خانواده است. هر کس برحسب نیاز خود منابع مورد نظرش را تهیه و در کتابخانه‌ی شخصی نگه‌داری می‌کند.
  2. آموزشگاهی (مدرسه): مجموعه‌ای از کتاب‌های مناسب و خواندنی در زمینه‌های گوناگونِ علوم، ادبیات، هنر و … به منظور کمک به رشد فکری و پرورش دانش‌آموزان … و راهنمایی آنان در انتخاب و مطالعه‌ی کتاب در این کتابخانه‌ها فراهم می‌آید.
  3. دانشگاهی: این کتابخانه‌ها، منابع لازم را برای تأمین نیازها و بالابردن سطح آگاهی دانشجویان، استادان و کارمندان دانشگاه تهیه و عرضه می‌کنند.
  4. ویژه: این گونه کتابخانه‌ها دربرگیرنده‌ی موضوع‌های خاص برای خوانندگان خاص است: کتابخانه‌های شرکت‌های بزرگ صنعتی و …
  5. عمومی: در شهرها و روستاها ایجاد شده، به افراد محلی خدمات می‌دهد. مراجعان به این کتابخانه‌ها، اشخاصی با تحصیلات متفاوت و انگیزه‌های گوناگون اند. این کتابخانه‌ها در ایران زیرِ نظرِ وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی اداره می‌شوند.
  6. ملی: توسط دولت ایجاد می‌شود ودارای میلیون‌ها جلد کتاب است. هدف اصلی کتابخانه‌ی ملی گردآوری و حفظ کتاب‌ها و سایر مواد چاپی منتشر شده در کشور است …

نظام طبقه بندی کتاب درکتابخانهها

با بالا رفتن شمارگان کتاب‌ها و تنوع و فراوانی‌ آثار مکتوببه تدریج ضرورت طبقه‌بندی کتاب (علوم) احساس شد و در پی آن صاحب نظران در پی یافتن و کشف شیوه‌هایی برای طبقه بندی هرچه علمی‌تر برآمدند.

ظاهراً در ایران قرن سوم هجری،‌ نخستین بار فارابی علوم (کتاب‌ها) را به طرزی خاص (در هفت گروه)، طبقه بندی نموده است. …

اما روش‌های معمول امروزین طبقه بندی کتاب:

امروزه در آموزشگاه‌ها‌، کتابخانه‌های شخصی و … معمولاً کتاب را به شیوه‌های گوناگون الفبایی عناوین کتاب، موضوعی و یا … طبقه بندی می‌کنند.

متداول‌ترین روش علمی طبقه بندی کتاب در کتابخانه‌های امروزین‌، روش‌های ذیل است:

الف) روش کنگره (L.C). کتابخانه‌ی کنگره‌ و اغلب کتابخانه‌های دانشگاهی آمریکا از  این نظام استفاده می‌کنند. در این روش همه‌ی دانش‌ها و معارف بشری را به ۲۱ طبقه تقسیم کرده، هر طبقه‌ی اصلی با یکی ازحروف و در رده‌های فرعی با دو حرف مشخص شده اند. رده‌های فرعی‌تر با حرف و عدد نمایش داده می‌شوند. پس از شماره‌های رده، شماره‌ی نویسنده و … می‌آید.

A کلیات                                        B فلسفه‌-ـ دین

C علوم وابسته به تاریخ             D  تاریخ عمومی و جهان باستان

E  جغرافیا، مردم شناسی، فرهنگ عامه و غیره H  علوم اجتماعی

J  علوم سیاسی                  k  حقوق

L  آموزش و پرورش، ۱ L (مؤسسات آموزش عالی در ایران)

M  موسیقی                    N  هنرها

p زبان و ادبیات               Q علوم پزشکی

S  کشاورزی              Tتکنولوژی

U  علوم نظامی                 V  دریانوردی

Z   کتاب شناسی

ب) روش دیویی (دهدهی/ اعشاری): مبدع این روش ملویل دیویی آمریکایی (۱۸۷۶م) است.

این نظام براساس تقسیم بندی دهگانه‌ی دانش و طبق علامت‌های عددی زیر استوار است. در این روش ابتدا علوم به ده طبقه‌ی کلّی تقسیم می‌شوند و هر طبقه نیز به زیرمجموعه‌های ده گانه و هر کدام از آن‌ها نیز به زیرمجموعه‌های زیرمجوعه‌های دهگانه‌ی دیگر قابل تقسیم اند:

۰۰۰ ـ ۰۹۹ کلیات (آثار کلی: دایره المعارف، روزنامه‌ها و …) ۱۰۰ ـ ۱۹۹  فلسفه و علوم وابسته

۲۰۰ ـ ۲۹۹  ادیان                    ۳۰۰ ـ ۳۹۹  علوم اجتماعی

۴۰۰ ـ ۴۹۹ زبان و زبان‌شناسی                                                    ۵۰۰ ـ ۵۹۹ علوم نظری

۶۰۰ـ۶۹۹ علوم عملی                                                                      ۷۰۰ ـ ۷۹۹ هنرها

۸۰۰ ـ ۸۹۹  ادبیات                                                                           ۹۰۰ ـ ۹۹۹  تاریخ و جغرافیا

ارقام این رده بندی در تقسیمات فرعی به تدریج طولانی می‌شوند. امّا این رده بندی نسبتاً ساده و قابل فهم و به خاطر سپردنش آسان بوده، افزون بر آن انعطاف پذیر است و قابل تعدیل و تلفیق.

معمولا کتابخانه‌های عمومی در سراسر جهان از این نوع تقسیم بندی (دیویی) بهره می‌برند. …

در شیوه‌ی پژوهش‌های کتابخانه‌ای، کتابخانه نقش مهمی دارد و می‌تواند تأمین کننده‌ی دست کم بخشی از مواد لازم [و البته  مکتوب] برای محققان و پژوهشگران باشد.

این منابع نیز به مرجع و غیر مرجع، اصلی و فرعی و … تقسیم می‌شوند.

منابع مکتوب شامل‌: لوحه‌های گِلی، طومارها، نسخه‌های خطی، نامه‌ها، وقف نامه‌ها و … که از گذشتگان به جا مانده و هم‌چنین آنچه در کتابخانه‌ها در دسترس عموم قرار می‌گیرند، می‌باشد.

منابع جدید: فیلم‌های مستند و سینمایی، عکس، نوارهای صدا و صداـ تصویری، دیسک‌های فشرده‌ی نوری‌، نرم افزارهای رایانه‌ای، و … که مجموعه‌ی آن‌ها را منابع شنیداری، دیداری و رایانه‌ای می‌گویند نیز به تدریج جایگاه خود را در کتابخانه‌ها باز می‌کنند.

با توجه به آنچه گفته شد، پیداست که کتابداری، تخصصی ویژه است که باید آن را فراگرفت. بر این پایه رشته‌ی کتابداری از دوره‌ی متوسطه در برنامه‌های درسی پیش بینی شده و در سطوح عالی‌تر نیز امکان تحصیل آکادمیک در این رشته فراهم گردیده است.

امروزه دیگر کتابداری جایگاه ویژه‌ی خود را یافته است و کتابداران سخت‌کوشی را می‌توان دید که یا خود میدان‌دار پژوهش‌های علمی بوده و هستند یا پژوهشگران را هدایت و راهنمایی می‌کنند.

منابع و مآخذ :

۱ . حری، عباس. آیین گزارش نویسی. تهران: دبیرخانه هیئت امنای کتابخانه‌های عمومی کشور، ۱۳۷۱٫

۲ . روش مطالعه و تحقیق– درس بررسی و مطالعه در کتابخانه. (کتاب درسی سال اول مراکز تربیت معلم. تهران: شرکت چاپ و نشر ایران، ۱۳۶۷٫

۳ . صبا، ایرج. شیوه‌ی بهره گیری از کتابخانه و منابع آن (آشنایی با کتابخانه و اصول کتابداری). تهران: دانشگاه پیام نور، ۱۳۷۷٫

۴ . منصورنیا، حمید. آشنایی با مقدمات پژوهش علمی. تهران: شرکت چاپ و نشر کتاب‌های درسی ایران، ۱۳۷۵٫

به اشتراک بگذارید:


دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

این سایت از اکیسمت برای کاهش هرزنامه استفاده می کند. بیاموزید که چگونه اطلاعات دیدگاه های شما پردازش می‌شوند.