از سردابی پنهان تا نگاهی برآسمان
حکایت معماری و هنر در گنبدهای شادمهرک نیشابور
✍ آسیه امینی
پس از روایت حمامهایی که قرنها نبض زندگی اجتماعی نیشابور را در خود حفظ کردهاند (در گزارش ۵۹۷)، اکنون در ادامه سلسله گزارشهای «گوهرهای تاریخی نیشابور» نگاهمان را به سوی گنبدهایی میبریم که همچون نگینهایی بر آسمان این شهر کهن میدرخشند. گنبدها تنها سازههایی از آجر و کاشی نیستند؛ آنها روایتگر ایمان، هنر، معماری و تاریخاند و هر یک داستانی از شکوه و هویت نیشابور را در دل خود نهفته دارند. در شماره جدید سفری تازه را آغاز میکنیم؛ سفری به بلندای گنبدهایی که قرنهاست بر فراز این سرزمین ایستادهاند و هنوز از گذشته پرافتخار نیشابور سخن میگویند.
در طول تاریخ، گنبدها تنها عنصری تزئینی نبودهاند، بلکه کاربردهای گوناگونی داشتهاند. در ایران، گنبدها بیشتر بر فراز آرامگاهها، مساجد، مدارس، کاخها و بناهای مذهبی ساخته میشدند. در آرامگاهها، گنبد نمادی از عظمت، جاودانگی و پیوند میان زمین و آسمان بود و جایگاه شخصیتهای مهم را مشخص میکرد. در مساجد نیز علاوه بر زیبایی، باعث بهبود آکوستیک فضا و گردش مناسب هوا میشد. از نظر معماری، شکل گنبد وزن بنا را بهطور متعادل به دیوارها منتقل میکرد و امکان پوشاندن فضاهای بزرگ بدون ستونهای متعدد را فراهم میساخت. به همین دلیل، گنبدها هم نمادی از هنر و شکوه معماری ایرانی بودند و هم نقشی کاربردی و سازهای در استحکام بناها ایفا میکردند.
نیشابور؛ شهری به وسعت مهر
نام نیشابور در اوستا به صورت رئونت آمده که در گذر زمان به ریوند دگرگون شده است. ریوند در دوره اسلامی، یکی از چهار ربع مهم نیشابور کهن به شمار میرفت و امروزه نیز نام یکی از دهستانهای بخش مرکزی شهرستان نیشابور با مرکزیت شادمهرک است. گنبدهای تاریخی «مهراوا» یا شَهمِهر که در این دهستان قرار دارند، از برجستهترین یادگارهای تاریخی و معماری این سرزمیناند و پیوندی ماندگار میان تاریخ کهن نیشابور و هویت امروز آن برقرار کردهاند
گنبد شادمهرک (مهرآوا)
گنبد شادمهر(ک)، در نزدیکی روستای مهرآباد (شادمهرک/ شهمیر) در حاشیه شرقی جاده نیشابور-کاشمر، در حدود 3 کیلومتری جنوب شهر نیشابور و در نزدیکی جنوب شادمهرک –مرکز دهستان ریوند- همچون نگینی خاموش بر پهنهی خراسان میدرخشد. این بنای ارزشمند، یادگاری از دوران سلجوقیان است که با آجرهای سرخ و معماری استوارش، قرنها در برابر گذر زمان ایستاده است. سکوت این گنبد، زمزمهای از تاریخ، هنر و فرهنگ ایران را در دل خود جای داده و هر رهگذر را به تأمل در شکوه گذشتهی نیشابور دعوت می نمود. دو بنای گنبدی کوچک و بزرگ در کنار یکدیگر قرار دارند که گنبد بزرگ ( مربوط به دوره سلجوقیان ؛ حدود قرن پنجم و ششم هجری) و گنبد کوچک ( متعلق به دوره ایلخانی؛ قرن هفتم و هشتم هجری) ساخته شده است. دو گنبد بزرگ و کوچک شادمهر به عنوان مهمترین یادگار تاریخی منطقه ریوند نیشابور، با شماره های ثبت 1549 در تاریخ 5 دی 1356و 1804 در 25 آذر 1375 در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسید.
نام گنبد شادمهر، برگرفته از روستای شادمهرک و نامهای کهن این منطقه، همچون مهرآباد و مهراوا، است. در خصوص سرگذشت این گنبد ابهاماتی وجود دارد؛ با این حال، به عقیده برخی تاریخنگاران، وجود کلمه مهر در نامهای محوطه، از پیوند تاریخی آن با آیینهای مهرپرستی ایران پیش از اسلام نشان گر ان است که با وجود آتشکده آذربرزینمهر در ریوند نیشابور و رواج آیین زرتشت در زمان حکومت ساسانیان و پیش از آن، ارتباط دارد [1]. علیرغم اینکه هویت دقیق فرد مدفون در این آرامگاه مشخص نیست، پژوهشگران معتقدند این بنا آرامگاه یکی از بزرگان، حاکمان یا شخصیتهای بانفوذ منطقه در دوران سلجوقی بوده است. قرار گرفتن آن در مسیر تاریخی نیشابور نیز نشاندهنده اهمیت این ناحیه در گذشته بوده است.
هندسهای از ایمان، هنر و استواری
معماری، زبان خاموش تاریخ است؛ زبانی که در هر آجر، قوس و گنبد، داستانی از هنر، فرهنگ و اندیشه معماران گذشته را روایت میکند. گنبد شادمهرک نیز از جمله بناهایی است که با وجود سادگی ظاهری، جلوهای از مهارت و ذوق معماری ایرانی را به نمایش میگذارد و پس از قرنها همچنان استوار و باشکوه پابرجا مانده است.
معماری گنبد شادمهرک با یک پلان مربع آغاز میشود؛ گویی معمار، از استواری زمین، راهی آجرفام به سوی کمال آسمان گشوده است. این گذار هنرمندانه از مربع به دایره، با بهرهگیری از گوشوارهها صورت گرفته است؛ عناصری که نهتنها نشانه ای از دانش مهندسی ایرانی به شمار میآیند، بلکه با انتقال متعادل وزن گنبد به دیوارهای اصلی، پایداری و استواری بنا را تضمین کردهاند. گنبد آجری بنا، همچون تاجی بر فراز کالبد ساختمان، با صلابت بر آسمان تکیه زده است. انحنای موزون و هماهنگ آن، حاصل تلفیق هنر، هندسه و تجربه معماران ایرانی است. این گنبد، قرنها در برابر باد، باران و گذر زمان ایستاده و هنوز هم روایتگر شکوه معماری سرزمینی است که آجر را به زبان هنر بدل کرد. و اما چشم نوازی گنبد شادمهرک در سادگی اصیل آن جلوه میکند. آجرها با چیدمانی هنرمندانه، نقوشی هندسی و چشمنواز آفریدهاند؛ گویی هر آجر، واژهای از کتاب خاموش تاریخ است. ورودی بنا با قوسهایی خوشتناسب، نخستین جلوه هنر معماری را پیش روی هر رهگذری میگذارد. این قوسها، افزون بر آنکه زیبایی بصری بنا را دوچندان کردهاند، با هدایت نیروهای سازهای، نقش مهمی در استحکام ساختمان ایفا میکنند و جلوهای از پیوند هنر و مهندسی در معماری ایرانی هستند.
سرداب؛ خلوتگاه خاموش بنا
در ژرفای گنبد شادمهرک، فضایی آرام و پنهان جای گرفته است؛ سردابی که همچون قلبی خاموش در زیر کالبد بنا، اسرار گذشته را در خود نگه داشته است. این بخش زیرین، که در معماری آرامگاهی ایران جایگاهی ویژه دارد، محل قرارگیری آرامگاه بوده و پیوندی میان فضای زمینی بنا و حرمت جایگاه مدفون ایجاد میکند. سرداب با دیوارهای استوار آجری و فضایی ساده اما پرمعنا شکل گرفته است؛ جایی که شکوه آن نه در تزئینات پرزرقوبرق، بلکه در سکوت، هندسه و تناسب دقیق آن آشکار میشود. این فضای پنهان، علاوه بر نقش آیینی و آرامگاهی، بخشی از اندیشه سازهای معمار بوده است؛ چراکه دیوارهای آن در استواری و انتقال نیروهای بنا به زمین نقش داشتهاند. سرداب گنبد شادمهرک را میتوان لایهای پنهان از معماری این اثر دانست؛ بخشی که در سکوت خود، روایتگر پیوند میان هنر، مهندسی و باورهای انسانهای گذشته است؛ گویی زیر هر آجر آن، خاطرهای از قرنها تاریخ نهفته است.
وضعیت مرمت و احیای گنبد تاریخی شادمهرک
خبرنگار خیامنامه با رئیس اداره میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی شهرستان نیشابور درباره آخرین وضعیت مرمت و احیای گنبد تاریخی شادمهر و اقدامات انجامشده برای معرفی و بهرهبرداری فرهنگی از این بنای ارزشمند گفتوگو کرد. حسن گیاهی در پاسخ اظهار کرد: در تاریخهای ۱۵ مهر و ۵ آبان سال گذشته عملیات مرمت این بنای ارزشمند با هدف حفاظت از اصالت معماری، رفع آسیبهای موجود و استحکامبخشی ساختار بنا انجام شد. وی افزود: در این طرح، بخشهای آسیبدیده بنا در دو بخش فضای داخلی و پوسته بیرونی مورد بررسی و مرمت قرار گرفت و تلاش شد اقدامات حفاظتی با کمترین میزان مداخله و با استفاده از مصالح سنتی و متناسب با ساختار اصلی بنا انجام تا ویژگیهای اصیل معماری و نشانههای گذر زمان در این اثر حفظ شود. این مقام مسئول درباره روند مرمت سرداب گنبد نیز گفت این فضای پنهان در زیر کف فضای داخلی بنا، با استفاده از آجر و به شیوه طاق ضربی، با اندود گچ و به صورت چلیپایی ساخته شده و حدود دو متر ارتفاع دارد. در جریان عملیات خاکبرداری، پلکان سرداب آشکار شد و پس از تخلیه خاک و نخالههای موجود، اقدامات مرمتی آن توسط استادکاران آغاز شد. گیاهی خاطرنشان کرد: احیای سرداب علاوه بر حفظ یکی از بخشهای مهم معماری این بنای تاریخی، به افزایش جذابیتهای فرهنگی و گردشگری آن کمک خواهد کرد. همچنین مرمت تکمیلی و نهایی گنبد تمامآجری شادمهر پس از انجام مطالعات تخصصی و تهیه طرح جامع ادامه خواهد یافت. به دنبال این سوال مهم که فرآیند مرمت نهایی چه زمانی به نقطه پایان خواهد رسید و این مرمت ها شامل چه بخش هایی می شود، این مقام مسئول اظهار داشت که درصد زیادی از مرمت بنا طی سه مرحله و در مدت بیش از ۹ ماه طی سال گذشته انجام شد،اما مرمت موضوعی پیوسته است.وی افزود با همکاری دهیاری شادمهرک هم اکنون طراحی اطراف گنبدها رو انجام می دهیم تا بعد از تصویب در مراجع ذیربط، اجرایی کنیم.ضمنا اخذ سند مالکیت گنبدها رو در دستور کار داریم. در ادامه، درباره اهمیت این طرح، چشماندازهای پیشرو و نحوه بهرهبرداری مناسب و پررونق پس از تکمیل مرمتها از گیاهی پرسیده شد، در پاسخ وی گفت. برنامه ما تبدیل این بناها به یک سایت گردشگری و فرهنگی است تا ضمن حفظ این میراث ارزشمند،بهره برداری در شأن دائمی از آن در جریان باشد.
در راستای انجام اقدامات مرمتی، درباره برنامههای فرهنگی برگزارشده در این بنا گیاهی اظهار کرد: در ادامه برنامههای هفته میراثفرهنگی و با هدف آشنایی هرچه بیشتر مردم با بناهای تاریخی ارزشمند شهرستان نیشابور، در تاریخ ۱۶ خرداد ۱۴۰۵ کارگاه هنری در بنای تاریخی گنبد شادمهرک با حضور و هنرنمایی هنرمندان برگزار شد. رئیس اداره میراث فرهنگی نیشابور افزود: با توجه به اینکه بنای تاریخی گنبد شادمهرک بهتازگی مرمت و احیا شده است، برگزاری این برنامه با هدف معرفی بیشتر بنا به شهروندان و گردشگران، ایجاد انگیزه در مدیریت روستای شادمهرک برای پیگیری روند احیای بیش از پیش بنا و بازگرداندن کارکرد فرهنگی آن انجام شد. گیاهی در پایان درباره چشمانداز این طرح گفت: هدف نهایی، مرمت اساسی بنا، ساماندهی محوطه و تبدیل مجموعه گنبدهای شادمهر به یک سایت فرهنگی و گردشگری است تا ضمن حفظ میراث معماری نیشابور، این اثر تاریخی به شکل شایستهتری به بازدیدکنندگان معرفی شود.
سخن پایانی
گنبد شادمهر نیشابور، همچون برگ زرینی از دفتر معماری ایران، روایتگر پیوند میان هنر، دانش و اندیشهی معمارانی است که با آجر و هندسه، اثری ماندگار آفریدهاند. این بنای تاریخی با ساختار آجری، گنبد باشکوه، سرداب پنهان، تناسبات دقیق و شیوههای هوشمندانهی سازهای، نمونهای ارزشمند از معماری دوره سلجوقی به شمار میآید. آنچه گنبد شادمهر را متمایز میکند، تنها قدمت آن نیست؛ بلکه روحی است که در میان آجرهای آن جریان دارد؛ روحی که از مهارت سازندگان گذشته، باورهای فرهنگی و زیباییشناسی معماری ایرانی سخن میگوید. تلاشهای انجامشده برای مرمت و احیای این اثر، گامی مهم در حفظ این میراث ارزشمند و انتقال آن به نسلهای آینده است.
در پایان، از همراهی مخاطبین در این سفر کوتاه به دل تاریخ و معماری سپاسگزاریم. در شمارهی آینده از سلسله گزارش های گوهرهای تاریخی نیشابور نیز همراه ما باشید تا با معرفی گنبدهای دیگر از گنجینههای معماری ایران، پنجرهای تازه به سوی شکوه هنر و تاریخ نیشابور بگشاییم.
[1] درآمدی بر جغرافیا و تاریخ نیشابور»، علی طاهری، نیشابور: انتشارات ابرشهر، 1384، ص 121-122.
