گفتوگوی خیامنامه با علیرضا خطیب زاده
✍ مداح
برای پیشرفت علمی وآموزشی ورسیدن به حد اقل های توسعه یافتگی،در کشو.رتحقیق وپژوهش سنگ بنای اولیه می باشد.لذا کم وکیف عملکرد پژوهشی درهر جامعه رابطه مستقیمی با میزان توسعه آن دارد.
طبق آمار به ازای هر واحد پولی سرمایه گذاری در بخش پژوهش معادل سی درصد سود به دست می آیدکه این مورد می تواند کمک شایانی به توسعه کشور بنماید.کمتر از ده درصد ظرفیت دانشگاههای ایران صرف تحقیقات کاربردی شده ومتاسفانه مدیریت کلان کشور نتوانسته است استفاده مطلوب از این ظرفیت را ببرد.سهم ناچیز پژوهش از بودجه سا لیانه کشور (۱/۱درصد) وفاصله تا وضع مطلوب(۴درصد) چشم انداز خوبی درتوسعه ندارد.همچنین سهم بخش خصوصی نیز درتامین هزینه های تحقیقاتی وپژوهشی کمتر از ۱۰درصد است واین نیز مطلوب نمی باشد.کشور ما درحال حاضر با ۲۲کشور برتر دنیا در حال رقابت است اما هنوز تا. دست یافتن به جایگاه مطلوب درجهان فاصله زیادی دارد.درقانون اساسی ما اشاراتی به بالا بردن سطح اگاهی جامعه وتاسیس مراکز تحقیق وتشویق محققان شده است و لذا یکی از وظایف مسئولان حکومتی افزایش سطح معلومات عمومی مردم وتشویق پژوهشگران عنوان شده است. لازم به ذکر است که اهمیت تحقیق وپژوهش ابتدا در زمینه اقتصادی خود را نشان می دهد و بعد از آن نتایج حاصل از پژوهش نقش مهمی در دفاع از امنیت واستقلال کشوردارد و این کار از طریق توسعه ی امکانات فرهنگی وکانونهای تحقیقاتی وپژوهشی میسر می گردد .
واما بخشی ازتحقیق وپژوهش در حوزه ادبیات و فرهنگ اتفاق می افتد دراین زمنه هم همانطور که گفته شد توسعه وارتقاء فرهنگ عمومی در اولویت قرار دارد.
هم اکنون در زمینه ی تحقیق در ادبیات و فرهنگ پژوهشگران زیادی درشهرمان درحال فعالیت اند لذا به دلیل اهمیت موضوع به دیدار یکی از این عزیزان رفتیم و با ایشان به گفت وگو نشستیم.علیرضا خطیب زاده که سالهاست در زمینه ادبیات تحقیق وپژوهش نموده وچندین کتاب را نیز به رشته تحریر درآورده است.با ما سخن گفت و حاصل تجربیاتش را با ما به اشتراک گذاشت .
*ضمن تشکر از شما که دراین گفت وگو شرکت نمودید بفرمایید آخرین کتاب منتشر شده ی شما چه نام دارد ودر چه زمینه ای نگاشته شده است؟
ضمن تشکر از نشریه وزین خیام نامه که همیشه درانعکاس رویدادهای فرهنگی و هنری شهر پیشتاز بوده است به اطلاع می رساند آخرین کتاب منتشر شده من «راز خیام» نام دارد.این کتاب شرحی است در باره رباعیات وزندگی خیام .البته باید گفت که این کتاب به چاپ دوم رسیده وبا ویراستاری جدید و تکمیل تحقیقات منتشر شده است.
باید گفته شود که قبل از این کتاب و در سال ۸۵کتاب« عاشق غریب» که کتاب اول من بود، منتشر شد.این کتاب در باره شخصیت والای امام علی وتنهایی ها وغربت او می باشد. در این کتاب موضوعاتی از قبیل مسائل سیاسی اجتماعی وفرهنگی وعرفانی از دیدگاه ایشان بحث شده است .پس از انتشار این کتاب حدود ۸ سال در کار نوشتن من به دلایلی وقفه ایجاد شد.پس از آن دوره کتاب دوم من با نام« هفت وادی عشق و سلوک» به زیور طبع آراسته شد وکتاب دیگرم با نام« نسیم نقش دوست» نیز در سال انتشار یافت .
*به نظر می رسد که درباره کتاب« راز خیام» نکاتی در نظر دارید بیان کنید آن نکات چه می باشد؟
در زمان چاپ اول کتاب« راز خیام »در سال ۹۷وهمزمان با بزرگداشت روزملی خیام به دلیل شتابزدگی وکمبود وقت نقایصی و کم و کاستی هایی در آن مشاهده می شد لذا اصلاحاتی در آن انجام شد وحدود ۱۰۰صفحه هم به آن اضافه شد و به دلیل پیچیدگی های تاریخی که در زندگی خیام وافکار او وجود دارد هنوز هم در حال تحقیق و تفحص هستم که احتمالا درخاتمه این تحقیقات جلد دوم کتاب آماده چاپ شود.
نکته ی مهم این است که سخن گفتن در باره خیام بسیار دشوار است هم به دلیل اطلاعات ناقص تاریخی و زندگی شخصی خیام و هم به دلیل پیچیدگی افکار فلسفی او در زمانه ی ما. از تاثیر دیدگاه صادق هدایت روی برداشت از افکار خیام نباید غافل شد به نظر من صادق هدایت که یکی از بزرگان فرهنگ وادب این کشور می باشد متاسفانه از خیام شخصیتی شبیه خود ساخته است واین موضوع پژوهش در باره زندگی خیام را بسیار دشوار تر کرده است. در رابطه با شناخت خیام ما با شخصیتی روبرو هستیم که فلسفه،ریاضی ،نجوم ،موسیقی وشعر را در شخصیت خود تمام وکمال دارد لذا نوشتن درباره چنین نابغه ای کاری سهل وممتنع است بنا براین کار من وامثال من بسیار دشوار و البته ارزشمند می باشد .
نویسندگان زیادی در زمینه ی نگارش رباعیات خیام کار کرده اند اما هرکس برداشت خود را داشته دلیل این کار چیست؟
به گفته کانت دوچیز انسان را به شگفتی وا می دارد یکی وجدان انسانی ودیگری کهکشان بیکران درنگاه خیام این دو نکته کاملا بارز است صفات نیک انسانی وبیکرانگی در خلقت.لذا با شناخت افکار خیام شناسایی رباعیات ایشان برایمان سهل می گردد.
سئوال بعدی را به حیطه هنر می بریم ،سالها با تلویزیون در زمینه فیلم های مستند همکاری داشته اید دراین باره چه گفتنی هایی برایمان دارید؟
به دلیل این که از کودکی به فیلم وسینما علاقمند بودم فضای تصویر و نور همیشه برایم آشنا ست .در اوایل دهه ۷۰و به همراهی دوست گرامی غلامعلی سرخابی با مسئول بخش و فرهنگ ودانش شبکه یک (مصطفی ایزدی)ارتباطاتی داشتیم و این آشنایی منجر به ساخت مستند های فرهنگی گردید که اولین آنها مستند« یک شهر و هزار ستاره» بود که درباره مکانهای تاریخی و فرهنگی وعرفانی نیشابور بود. کارگردانی این فیلم مستند را بنده ودوستم سرخابی انجام دادیم ومتن فیلم با همکاری دکتر جواد محقق و بنده نوشته شده بود . ضمنا از صدای استاد احمد رسول زاده(دوبلور معروف ) در این فیلم استفاده شد .پخش این فیلم مستند همزمان شد با بزرگداشت روز جهانی عطار (سال۷۴) که این مستند دو بار از شبکه یک سیما پخش شد(در محل فرهنگسرای سیمرغ)
*آیا همکاری شما با صدا و سیما سالهای بعد هم ادامه یافت؟
پس از پخش این فیلم مستند بنده با برنامه صبح به خیر ایران (شبکه ۱) و برنامه بهداشت (شبکه ۲) کارم را ادامه دادم و بعدا طرحی برای ساخت فیلم وسریال به تلویزیون ارائه دادیم و همچنین طرح تحقیق در باره ی ساخت فیلم در باره ی شخصیت و زندگی بیدل دهلوی (شاعر )ارائه شدکه متاسفانه به دلیل جابجایی مدیران صدا وسیما درآن دوره بی نتیجه ماند.لازم به ذکر است که درآن زمان نیز کتاب شاعر نامی شهرمان استاد شفیعی کدکنی با نام شاعرآینه ها (بیدل دهلوی) نیز انتشار یافت .
*شما دردوره ای با نشریه خیام نامه همکاری داشته اید چه خاطراتی از آن دوره دارید؟
من سالها پیش و به پیشنهاد آقای مهرداد نگارش یک ستون را در خیام نامه را آغاز کردم که این ستون درباره موضوعات فرهنگی ،سیاسی واجتماعی بود . این ستون کم کم و پس از مدتی مخاطبان خود را پیداکرد وتا سال ۸۹که خیام نامه به دلایلی از چاپ بازماند ادامه داشت نکته جالب این بود که آخرین مقاله من با نام« راز خیام »به نوبت چاپ نرسید وهمین نوشته بود که بعدها متن کتاب «راز خیام» را تشکیل داد.
*دراین جا لازم است که از عطاردیگر شخصیت جهانی شهرمان یاد شوددراین باره چه گفتنی هایی دارید؟
واما درباره شخصیت عطار سخن گفتن از نوع دیگری است .اگر بخواهیم فرهنگ ایرانی اسلامی را مد نظر بگیریم عرفان در کشور ما سه پایه وستون اساسی دارد که عبارتند از سنایی،عطار ومولانا
واین سه شخصیت بزرگ و نامی توانسته اند عرفان ایرانی اسلامی را به دنیا معرفی نمایند .می شود گفت که عرفان ما با سنایی آغاز شده و با عطار به رشد و نمو رسید و بالاخره با مولانا به اوج شکوفایی خود رسید. .اشعاری مانند :…که عطار روح اوبود وسنایی دوچشم.او….. ویا ما از پی سنایی وعطارآمده ایم ،نشان می دهد که شخصیت عطار در زمینه عرفان بسیار والا و ارزشمند می باشد و می توان گفت عطار افکار عرفانی خود را درشاهکارش (منطق الطیر) به جهانیان ارایه کرده است .
*اگر ما بخواهیم بین افکار این دو شخصیت بزرگ مقایسه ای انجام دهیم به چه نتیجه ای می رسیم ؟
در زمانه ای که خیام می زیسته است دوران پر آشوبی بوده است و قشری گری و درگیری های عقیدتی بیداد می کرده است لذا افکار فلسفی خیام مجال بروز نداشته و بیم جان در میان بوده است لذا خیام مجبور بوده است .افکار و عقاید خود رادر قالب رباعی بیان کند. اما زمانه ی عطار متفاوت بوده و علاوه بر این که در آن دوران ( همزمان با حمله مغول ) مردم ایران به انزوا گرایی متمایل شدند لذا در این دوران افراد و شخصیت های بزرگ مجبور شدند به یک جور فرد گرایی و عرفان روی بیاورند برای روشن شدن مطلب جالب است که به این گفته ی دکتر دینانی (استاد فلسفه و عرفان )اشاره شودکه در جایی گفته است آن کس که عاشق دانستن باشد فیلسوف می شود و آنکه عشق را می شناسد عارف .
*آیا عطار در اشعارش اشاره به شخصیت خیام کرده است ؟
بله در یکی از اشعارش اشاره به شخصیت خیام شده است و مضمون آن این است .
بزرگی امتحانی کرد خردش
بخاک عمر خیّام بردش
بدو گفتا چه میبینی درین خاک
مرا آگه کن ای بیننده پاک
جوابش داد آن مرد گرامی
که این مردیست اندر ناتمامی
بدان درگه که روی آورده بودست
مگر دعویِ دانش کرده بودست
کنون چون گشت جهل خود عیانش
عَرَق میریزد ازتشویر جانش
و….
و سخن آخر
در پایان سخن به نظر می رسد که افکار خیام به تمامی در این رباعی عنوان شده است
اسرار ازل را نه تو دانی و نه من وین حرف معما نه تو خوانی و نه من
هست از پس پرده گفت وگوی من و تو چون پرده برافتد، نه تو مانی و نه من
