گزارشی تحقیقی از زمان و مکان های حضور امام رضا در نیشابور ۸ مکان حضور امام رضا در نیشابور

 

زمان حضور:

حاکم نیشابوری مورخ و محدث بزرگ خراسان در قرن چهارم هجری عنوان نموده: « در سنه مأتین من الهجره نشابور به مقدم حضرت ایشان روضات جنان شد…». (۱)

او در جای دیگر می نویسد: « در افواه و اسماع فقرا مشهور بود که چار سال در نشابور توطن فرمودند والعلم عندالله.» (۲)

ظاهر این دو روایت بیانگر این است که امام رضا(ع) از سال ۲۰۰ ق تا ۲۰۴ ق در نیشابور بوده اند، ولی طبق نظر شیخ صدوق حضرت در تاریخ جمعه ۲۱ رمضان ۲۰۳ ق(۳)  و به قولی ۱۷ صفر ۲۰۳ق (۴) در توس به شهادت رسیده است و همچنین پیمان ولایتعدی ایشان در تاریخ دوشنبه هفتم رمضان سال ۲۰۱ ق(۵)  و بنا بر قولی روز پنجم ماه مبارک رمضان ۲۰۱ ق (۶) در مرو منعقد گردیده است و آن حضرت از زمان انعقاد پیمان در مرکز خلافت که مرو بود، اقامت داشته اند. پس قول حاکم در خصوص اقامت چهار ساله امام رضا (ع) در نیشابور نمی تواند صحیح باشد. البته حاکم این مطلب را از زبان مردم نقل می کند و ظاهراً خود نیز در صحت این سخن تردید داشته است و آوردن جمله «العلم عندالله» دلیلی بر این مدعاست. برخی دیگر از نویسندگان نیز به اقامت امام در نیشابور اشاره کرده اند. به عنوان مثال صاحب تذکره الخواص در این باره می گوید: «امام مدتی در نیشابور اقامت داشت و مأمون در مرو بود. سپس مأمون از وی دعوت به عمل آورد و او را ولیعهد خود ساخت.» (۷) اما صاحب تذکره الخواص و دیگران تاریخ دقیقی در خصوص ورود امام به نیشابور و یا مدت زمان اقامت ایشان ارائه نمی دهند.

این که حضرت رضا (ع) در چه موقع از سال به نیشابور وارد شده، به طور دقیق معلوم نیست. برخی معتقدند ایشان در مسیر سفر به خراسان در تابستان به اهواز رسید و طلب نیشکر نمود (۸) و در همان فصل می باید به نیشابور رسیده باشد، که این مطلب البته با داستان طلب انگور ایشان در قدمگاه نیشابور که بنا به قولی در زمستان بوده،(۹)  و داستان کاشتن نهال بادام در محله کهلان که لزوماً در فصل سرد سال باید صورت گیرد، همخوانی ندارد.

صاحب کتاب بهر النصاب ورود امام رضا (ع) به نیشابور را روز دهم تیر ماه قدیم نوشته است،(۱۰) بر این اساس مدتی است روز دهم تیرماه از طرف استانداری خراسان رضوی به عنوان سالروز ورود امام رضا (ع) به نیشابور در نظر گرفته شده  است. ناگفته نماند کتاب بهرالنصاب یا بحرالانساب به لحاظ استناد فاقد اعتبار لازم بوده، در این اثر واقعیت های تاریخی با افسانه درآمیخته است و مطالب آن نمی تواند به عنوان سند در تحقیقات تاریخی مورد استناد قرار گیرد.

در سال های اخیر تلاش هایی برای اثبات سالروز ورود امام رضا به شهرهای مسیر حرکتش از مدینه تا مرو صورت گرفته، ولی این اقدامات از حدس و گمانه زنی نمی تواند فراتر رود، چراکه تاریخ دقیق و حتی مسیر حرکت آن حضرت در منابع متقدم تاریخ و حدیث به صورت دقیق ثبت نگرده است. به عنوان مثال در یکی از نوشته های جدید سالروز ورود حضرت رضا (ع) به نیشابور، سه شنبه هفتم جمادی الاول ۲۰۱ ق برابر با ۱۴ آذر ماه حدس زده شده است.(۱۱) در جای دیگر ورود آن حضرت به نیشابور در شوال ۲۰۱ق ثبت شده است. (۱۲)

 جای حضور:  

در مورد جای حضور امام رضا(ع) در نیشابور، منابع از چند مکان نام برده اند. برخی از این جای ها اکنون به درستی مشخص است و برخی دیگر به دلیل تخریب نیشابور در اثر زلزله ها و تهاجم مغولان، یا از بین رفته و یا تغییرنام داده و در بافت زراعی قرار گرفته است.

قریه مؤیدیه:

حاکم نیشابوری عنوان می کند چون موکب امام (ع) به سرزمین نیشابور وارد شد«شیخ ابویعقوب اسحق راهویه مروزی قدس سره، شیخ شهر و مقدم ارباب کشف و ولایت بود در کبر سن آن شیخ مسن زین منن به اقدام بر اشغال اقدام نمود به تأیید توفیق غیبیه تا قریه مویّدیّه با چندهزار صدیق رفیق در پی پیشوا رفتند.»(۱۳) این روستا تا عصر غازان خان (فوت: ۷۰۳ق) مغول باقی بوده است.  (۱۴)

محله فز:

مکان دیگری که امام (ع) در نیشابور قدم بر آن نهاد، «محله فز» است که به اشتباه با نام «غز» یا «قز» یا «فرد» یا «فوزا» یا« فروینی» نیز در منابع آمده است. حاکم نیشابوری در مورد این محله می گوید: «محله بزرگ معمور بود به علم و هدی و عماره و ارفع محلها بود صاحب دولت و آب و هوای خوشتر بود.»  (۱۵)

این مطلب در منابع دیگر نیز انعکاس یافته، لیکن در نوشتن اسم محله فوق اندک اختلافی در منابع وجود دارد. شیخ صدوق عنوان می کند: «چون امام رضا (ع) به نیشابور وارد شد، در محله ای که آنرا فروینی[فز] گویند به حمام رفت، و در آن محل حمامی بود که به همین نام معروف است و آن را در این زمان حمام الرضا می گویند، و در کناری آن محل چاهی بود که رو به خشکیدن نهاده بود، حضرت کسی را گماشت که آن چاه را لایروبی کرد و آبش فراوان گشت، و در بیرون درب چاه حوضی ساخت که با پله به آن وارد میشدند و آن را از آب آن چاه پر کردند و حضرت در آن حوض غسل کرد و بیرون آمد و در پشت آن حوض نماز گزارد و مردم به نوبت در آن داخل شده، غسل می کردند و بیرون آمده نماز می خواندند و از آن آب به-قصد تبرک قطره ای چند می نوشیدند و خداوند عز و جل را ستایش می نمودند، و از درگاه کرمش حاجت می خواستند، و آن همین چشمه ای است که امروزه معروف به چشمه کهلان است و مردم از هرطرف به سوی آن می آیند.»(۱۶)

کهلان:

کهلان ظاهراً بخشی از محله «فز» نیشابور بوده است. چنانکه گفته آمد امام در کنار چشمه آب آن حمامی ساخت. به عقیده حاکم نیشابوری امام در محله کهلان نهال بادامی نیز کاشته است.  (۱۷)

بلاس آباد:

بلاس آباد در واقع یکی از کوچه های محله فز به شمار می رفت. حاکم نیشابوری عنوان می کند: «و چون [امام] به نیشابور ورود فرمودند در محله فز، در کوچه بلاس آباد، خدّام مقام اختیار کردند.» (۱۸) نام این مکان در عیون اخبارالرضا و برخی منابع دیگر با نام بلاش آباد یا لاشاباذ آمده است.

شیخ صدوق می نویسد: «محمد بن احمد بن اسحاق نیشابوری گوید: از جده ام خدیجه دختر حمدان بن پسنده شنیدم وقتی امام رضا(ع) به نیشابور وارد شدند به لاشاباد (بلاس آباد) که در ناحیه غربی شهر است، در خانه جدم پسنده نزول اجلال فرمودند و وی را پسنده گفتند برای این که حضرت در میان مردم او را انتخاب کرد و پسنده کلمه ای فارسی است و معنایش به عربی مرضی است که مراد شخص مورد رضایت است….» (۱۹)بنای یادبود پسنده نیشابوری در شمال بقعه «شتیته نیشابوری» وجود دارد و در حال توسعه و بازسازی است.

تلاجرد:

مکان دیگری که امام رضا (ع) در نیشابور بر آن جا قدم نهاده اند، تلاجرد است که اکنون بقعه امامزاده محروق و آرامگاه خیام در آن جا قرار دارد. حاکم نیشابوری عنوان کرده که امام رضا هنگام اقامت در نیشابور فرمود: «مخدوم ما این جا مدفون است به زیارت ایشان رویم و به روضه سلطان محمد محروق، در تلاجرد، تشریف آوردند و آن روضه مقدسه را زیارت فرمودند.»(۲۰)

تلاجرد که در برخی منابع به صورت بلاجرد ثبت شده، (۲۱) یکی از مناطق حومه جنوبی نیشابور قدیم به شمار می رفت که در جریان توسعه شهر در قرون نخستین اسلامی جزو محلات شهر درآمد.  (۲۲)

محله مربعه:

شیخ صدوق عنوان می کند چون امام (ع) قصد خروج از نیشابور را داشت، محمد بن رافع، احمد بن حارث، یحیی بن یحیی و اسحاق بن راهویه با جماعتی از محدثین و علما اطرافش را گرفتند و لجام استر را در «مربعه» نیشابور به دست گرفته، از او خواستند حدیثی از پدر بزرگوارشان نقل نمایند که آن حضرت حدیث سلسله الذهب را بیان فرمودند.  (۲۳) البته علامه مجلسی در روایت دیگری نقل حدیث سلسله الذهب توسط امام در «مربعه» را هنگام ورود آن حضرت به آن شهر ذکر کرده است.  (۲۴)

حاکم نیشابوری نیز از مربعه به عنوان یکی از محلات شهر نیشابور یاد کرده است. (۲۵) مجلسی مربعه را یکی از محلات نیشابور قدیم ذکر کرده که در مکان دیگری غیر از بافت دوره صفوی شهر نیشابور قرار داشته است و در دوره حیات وی از اعمال و روستاهای نیشابور به شمار می رفته است. به نظر او چون آن جا زمین ها را به شکل مربع تقسیم بندی می کردند، آن را مربعه نامیده اند. (۲۶)

شفیعی کدکنی «مربعه» را برابر کلمه «چهارسو» دانسته و مهمترین چهارسوی نیشابور را چهارسوی کرمانیان یا مربعه کرمانیه نوشته که از مراکز تجاری شهر بوده ودر منتهی الیه یک طرف بازار اصلی یعنی راسته بازار نیشابور قرارداشته است. در مربعه انواع دکان ها از کاغذ فروشی گرفته تا کاک پزی وجود داشته است و همچنین چندین کاروان سرا دراین مربعه قرار داشته است. (۲۷)

رباط سعد:

مکان دیگری که امام رضا(ع) هنگام خروج از سرزمین نیشابور قدم بر آن نهاده «رباط سعد» است. در این مکان امام به مردی که دهانش دچار عفونت شده بود، دارویی تجویز نمود که بر اثر آن بهبود یافت. (۲۸) مکان کنونی رباط سعد به درستی مشخص نیست، ولی احتمال دارد که در روستای «سعدآباد» کنونی در هفت کیلومتری شرق نیشابور بوده است. (۲۹)عبدالحمید مولوی به نقل از کشاورزان قدمگاهی عنوان کرده که این رباط در جنوب قدمگاه کنونی قرار داشته است.  (۳۰)

قدمگاه

از مکان های دیگری که به نقل منابع و با توجه به آثار موجود، امام رضا (ع) قدم بر آن جا گذارده قدمگاه یا اسپریس (اسقریش یا سفردس) است. برخی منابع متأخر به اشتباه نام قدیم قدمگاه را قریه الحمرا دانسته-اند، (۳۱) درصورتی طبق داده های منابع، قدمگاه تا قرن نهم هجری به نام اسپرس یا اسقریش یا سفردس(۳۲) شناخته می شده است و از آن پس عنوان قدمگاه نیز به آن اطلاق شده است.

امام رضا در قدمگاه، کنار چشمه آبی نماز خواند و بعدها دوستداران اهل بیت به یادبود حضور ایشان در این مکان، نقش قدومش را بر روی سنگ حک نمودند و بر دیوار بقعه قدمگاه نصب کردند.

ده سرخ:

دیگر از مکان هایی که امام پس از خروج از نیشابور و در راه طوس بر آن قدم نهاد، قریه الحمراء است. امام در آن مکان با دستان مبارک زمین را کند و چشمه آبی جوشید و ایشان و همراهانش از آن آب وضو ساخته، نماز خواندند. این چشمه تا زمان حیات ابن شهرآشوب (فوت:۵۸۸ق) به نام «چشمه رضا» مشهور بود (۳۳) و اکنون نیز به نام چشمه امام در روستای ده سرخ از توابع بخش احمدآباد شهرستان مشهد قرار دارد.

منابع:

  1. تاریخ نیشابور، ص ۲۰۸٫
  2. همان جا.
  3. عیون اخبار الرضا،ج ۲، ص ۶۰۱٫
  4. بحار الانوار، ج ۴۹، ص ۲۹۳٫
  5. کشف الغمه فی معرفه الائمه، ج ۳، ص ۱۲۷٫
  6. عیون اخبار الرضا،ج ۲، ص ۶۰۱٫
  7. تذکره الخواص، ص ۴۴۰٫

۸٫بحار الانوار، ج ۴۹، صص ۱۱۵- ۱۱۶٫

  1. تحفه الرضویه، ص ۱۹۰٫
  2. بهرالنصاب (چاپ سنگی) ص ۱۰۷٫
  3. «گاهنگاری هجرت حضرت ثامن الحجج»، مجموعه مقاله های همایش علمی – پژوهشی جاده ولایت، ص ۱۰۲٫
  4. «بررسی وضعیت نیشابور در زمان حضور امام رضا(ع)»، مجموعه مقاله های همایش علمی -پژوهشی جاده ولایت، ص۱۷۴٫
  5. تاریخ نیشابور، ص ۲۰۸٫
  6. همان (تعلیقات)، ص ۲۷۷٫
  7. همان، ص ۲۰۱ و ۲۰۸٫
  8. عیون اخبار الرضا، ص ۳۰۰٫
  9. تاریخ نیشابور،صص ۲۰۸- ۲۰۹٫

۱۸٫همان، ص ۲۰۸٫

  1. عیون اخبار الرضا، ج۲ ، ص ۲۹۲٫
  2. تاریخ نیشابور، ص ۲۱۱٫
  3. لباب الانساب، ج۱، ص۴۲۵٫
  4. تاریخ نیشابور،ص ۱۹۹- ۲۰۰٫
  5. عیون اخبار الرضا، ج۲، صص ۲۹۶- ۲۹۷٫
  6. بحارالانوار، ج ۴۹، ص ۱۲۰٫
  7. تاریخ نیشابور، ص ۲۰۲٫
  8. بحار الانوار، ج ۴۹، ص ۱۲۴٫
  9. تاریخ نیشابور (تعلیقات)، ص ۲۷۳٫
  10. مناقب آل ابی طالب، ج ۴، ص ۳۷۳٫
  11. فرهنگ جغرافیایی آبادی های کشور(مشهد)، ص ۱۹۸٫
  12. آثار باستانی خراسان، ص ۳۲۱٫
  13. نیشابور شهر فیروزه، ص ۳۴۷٫

۳۲ جغرافیای خراسان در تاریخ حافظ ابرو، ص ۳۷٫

۳۳٫منافب آل ابی طالب، ج ۴، ص ۳۲۷٫                       سید حسن حسینی

به اشتراک بگذارید:


پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *