نیشابور، از تسنّن تا تشیّع ( روند تغییر مذهب درنیشابور )

(صفرعلی رضایی،کارشناس ارشد تاریخ تشیع)

با نگاهی به تاریخ نیشابور در می یابیم که دو فرقه حنفی و شافعی- از فرق اربعه ی مذهب تسنّن – نسبت به سایر فرقه های مذهبی ؛ پیروان بیشتری در نیشابور در قرن سوم و چهارم هجری داشته اند، و اوضاع سیاسی حاکم بر آن زمان نیشابور زمینه ی تفوق و برتری این دو فرقه را در این شهر تاریخی بیشتر فراهم کرده بود.

نکته قابل تأمّل در مورد پیشینه مذهبی نیشابور، این است که چگونه شهری که در گذشته ای نه چندان دور مرکز نظامیه ها و مهد آموزش فقه اهل سنّت بوده به سمت مکتب تشیّع سوق یافته ؛به گونه ای که اکنون نیزهیچ اثری از حنفی گری آن دوران و یا سایر مذاهب اهل سنت در آن مشاهده نمی شود.

به همین منظور در این نوشتار مختصرسعی شده چگونگی ورود تشیّع به نیشابور و عواملی که در سوق یافتن این شهر به سمت مکتب تشیّع مؤثر بوده ؛ شناسایی و بررسی گردد.

۱_ تاریخچه تشیّع در ایران و خراسان 

با عنایت به اینکه بررسی علل و عوامل ظهور و شکل گیری مکتب تشیّع در نیشابور نیاز به آگاهی درباره برخی پیش زمینه ها و مقدّمات دارد ، در ابتدا ضرورت دارد اشارتی هر چند مختصر درمورد معنای لغوی و اصطلاحی تشیّع، تاریخچه تشیّع در ایران و خراسان داشته باشیم.

۱-۱ معنای لغوی و اصطلاحی شیعه

شیعه از نظر لغوی به معنی پیروان و یاران و انصار است و بدون نیاز به تغییر در قالب ظاهری آن برمفرد و مثنی و جمع و مذکر و مؤنث اطلاق می گردد. این واژه به طوری اختصاصی در مورد شخص یا اشخاصی به کار می رود که محّب علی(ع) و اولاد او بوده و به امامت ایشان اعتقاد دارند، تا جایی که اگر واژه ی شیعه بدون قید و شرطِ اضافی به کار برده شود و قرینه ای موجود نباشد،اذهان به چنین افرادی منصرف می شود که قائل به امامت امامان یاد شده هستند.

۱-۲ تشیّع در ایران

ایران در آغاز اسلام آوردن مردم آن، بلکه حتّی تا ایّام خلافت حضرت علی(ع) با تشیّع آشنایی چندانی نداشت ومنابع تاریخی مطالبی را یاد نکرده که شرکت ایرانی ها در جنگ های سه گانه آن حضرت را برای ما بازگو کند یا اینکه آن حضرت کارگزاران خود در ایران را به یاری طلبیده باشد ونیز باید گفت که هیچ یک از ایرانیان در روزعاشورا با امام حسین(ع) همراه نبوده اند، با اینکه ایرانی ها در آن زمان در حجاز و عراق به طور پراکنده حضور داشتند.

ارتباط و همسویی ایرانیان با تشیّع به صورت نسبتاً گسترده برای اولّین بار در مسئله قیام مختار و حضور همه جانبه ایرانیان در صفوف حرکت وی نمودار شد. از این جهت باید قیام مختار را اولین حلقه اتصال حقیقی مردم ایران به جریان تشیّع دانست، که در دو نهضت شیعی قبل از این قیام، یعنی نهضت امام حسین(ع) و قیام توّابین نشانی از حضور ایرانیان به چشم نمی خورد.

پیوستن ایرانیان به مختار وحمایت از وی بیش از آنکه صبغه مذهبی داشته باشد، صبغه سیاسی- اجتماعی دارد ، بنابراین می توان گفت تشیّع تا قبل از قیام مختار رنگ و بوی عربی محض داشته و این قیام به منزله اولین حرکت ایرانی اسلامی بر مبنای اعتقادات شیعی می باشد.

تشیّع در ایران بعد از قرن اوّل هجری، در ایّام امام محمدباقر و امام صادق و همزمان با حکومت امویان ظهور کرد. این دو امام، شیعیان و یارانی در ایران داشتند که از طریق نامه، مسائلی را با آن حضرت در میان می گذاشتند و حقوق مالی خود را به سوی آن امامان می بردند یا می فرستادند.

در قرن های سوم و چهارم هجری بود که حکومت ها و فرمانروایی های شیعی- ایرانی نظیر علویان طبرستان و آل بویه ظهور کردند که موجب گسترش تشیّع در ایران و حتّی فراتر از آن شدند.

۱-۳ تشیّع در خراسان

نخستین مرکز ظهور تشیّع در ایران را باید در خراسان جستجو کرد، یعنی تشیّع ؛ طلوع خود در ایران را از خراسان آغاز نمود.

خراسانی ها سابقه درخشانی در قیام های شیعی پس از شهادت امام حسین(ع) داشته اند. همانطور که نقش سازنده ای در تشکیل حکومت بنی عباس ایفا نمودند. پس از آنکه بنی عباس بر بلاد اسلامی تسلط یافتند، اکثر خراسانی ها پیرو آن ها بودند، زیرا تشیّع در آغاز ظهورش صرفاً عبارت از دوستی علی(ع) و اهل بیت بوده است ودر آن روزگار مردم اعتقاد داشتند اهل بیت فقط بنی هاشم هستند و فرقی میان علوی و عباسی نمی دیدند.

ایرانی ها پس از آنکه از بنی امیّه و والیان آنها، نیات سوء و شیوه و رفتارهای نکوهیده ای را مشاهده کردند، نسبت به امویان احساس کینه می کردند و نسبت به بنی هاشم ولاءِ و محبّتی را در دل می پروراندند، لذا هرگاه قیامی علیه بنی امیّه شکل می گرفت، حضور ایرانیان و در رأس آن ها خراسانیان مشهود بوده است.

به همین دلیل است که می بینیم خراسانیان در قیامهایی چون قیام یحیی بن زید، قیام عبدالله بن معاویه، قیام شریک بن شیخ و … حضوری چشمگیر داشتند. علاوه برآن چنانچه تاریخچه فعالّیّت دو فرقه اسماعیلیه و کیسانیه را مطالعه نماییم، در می یابیم که حضور خراسانیان در این دو فرقه نیز چشمگیر است و فعالّیّت های پیروان این دو فرقه بویژه فرقه کیسانیه در گرایش ایرانیان بویژه مردم خراسان به تشیّع نقش مؤثری داشته است .

۲_ اوضاع مذهبی نیشابور از ابتدا تا پایان قرن چهارم هجری

موقعیّت خاص جغرافیایی خراسان ونیشابوردر دوران پیش از اسلام ، زمینه‌های پذیرش ادیان بزرگ را فراهم ساخته بود، بنابراین وجود پیروان ادیانی چون یهود و مسیحیت وزرتشتی دراین مناطق، باتوجه به سابقه‌ی حضورآنان، امری طبیعی بود. دسته بندی  مهمترین فرقه های مذهبی درنیشابور تا پایان قرن چهارم هجری عبارتند از :

۲-۱  زرتشتیان

نیشابور، پیش وپس از ورود اسلام به ایران، مرکز بزرگ مسیحیان ایران و اقلیّت کلیمیان و نیز پایتخت زرتشتیان به شمار می رفت .زرتشتیان درنیشابور قدیم درروستای گرینه سکنی داشته‌اند . ” آذر برزین مهر” به عنوان آتشکده‌ای معروف درنیشابور دوره‌ی ساسانیان، سومین آتشکده‌ی اساطیری- تاریخی مهم آیین زرتشت می‌باشد که در کنار ” آذر گشنسب ” و ” آذر فرنبغ ” در مقام آتش کشاورزان از جایگاه ویژه‌ای برخوردار بوده است . در قرن سوم درمیان پیروان سایر ادیان ، زرتشتیان هنوز جایگاه ونفوذ ویژه­ای درشهرهای خراسان داشتند. مقدسی درکتاب خود، از وجود طبقات گوناگون زرتشتیان خراسان درقرن چهارم یاد می­کند.

۲-۲ مسیحیت

نیشابور به عنوان یکی از بزرگترین و مهمترین شهرهای خراسان قدیم ، دردوران باستان علاوه بر این که ازپایتخت های مذهبی دین زرتشت درشرق کشور بود،محل اقامت ومرکزمسیحیان نیز بوده است چنانکه گفته اند درزمان یزدگرد دوم تعداد زیادی مسیحی درآنجا زندگی می کرده اند واینجا پایگاه ومحل اقامت اسقف نسطوری بوده است که مسیحیان توسط وی از ارمنستان وگرجستان به این منطقه آورده شده بودند. بنابریکی ازگزاراشات تاریخی،پس از ورود اسلام به ایران وخراسان ؛ خاندانهای مسیحی این شهربه اسلام گرایش پیداکرده بودند .برای مثال، ابوعلی حسن بن عیسی ازخاندانهای اصیل وثروتمند مسیحی نیشابور بودکه به دست عبدالله بن مبارک اسلام آورد و از میان فرزندان او، فقها و محدّثان بنام در نیشابور برخاستند.

 

۲-۳ فرقه کرامیه

یکی ازگروه‌های مهم مذهبی نیشابور، فرقه‌ی کرامیه می باشد که درزمان حکومت طاهریان پدید آمد وبعدها در قلمرو سامانیان به ویژه درنیشابور و هرات و نواحی مجاور آن ، مانندغرچستان رواجی گسترده یافت. هسته‌ی مرکزی و پایگاه اصلی فرقه کرامیه در خراسان و خصوصا در نیشابور بود .

۲-۴ فرقه حنفی

دو فرقه‌ی حنفی و شافعی که از فرق اربعه‌ی مذهب تسنّن هستند ، نسبت به سایر فرقه‌های مذهبی پیروان بیشتری در نیشابور در قرن سوم و چهارم هجری داشته اند . اوضاع سیاسی حاکم بر آن زمانِ نیشابور زمینه ی تفوّق و برتری این دو فرقه را بیشتر فراهم کرده بود . برخی از خاندانهای بلند مرتبه‌ی نیشابور چون صاعدیان و تبانیان ، پیشوای حنفیان بودند . آل صاعد از قرن سوم هجری تا حمله‌ی مغول ، نقش اساسی و انکار ناپذیری در تاریخ و فرهنگ نیشابور و شهرهای دیگر خراسان و سپس اصفهان داشتند و یکی از مشهورترین افراد این خاندان ، قاضی صاعد بود . در عصری که او زندگی می‌کرد مذهب تشیّع هنوز رسمیت نیافته بود و شیعیان مورد تعقیب و شکنجه قرار داشتند .

۲-۵ فرقه شافعی

بیشتر صوفیان و مشایخ درنیشابور(درقرن سوم وچهارم هجری) اهل سنّت وپیرو مذهب شافعی بودند. مسلم ابن حجاح نیشابوری نویسنده کتاب « صحیح مسلم » که یکی از کتب اربعه اهل سنت در قرن سوم هجری می باشد نیشابوری است . مسلم ابن حجاج این کتاب را که در نوع خود بی‌نظیر و مشهور خاص و عام است در مدت پانزده سال آن نوشته، و آن را از سیصد هزار حدیث مسموعه اخذ کرده است .همچنین محمّدبن عبدالله حاکم نیشابوری از دانشمندان سنّی مذهب ، پیشوای علم حدیث، قاضی و مورخ و از یاران مؤلّفان صحاح ستّه در سده‌ی چهارم و پنجم قمری بوده است . از سده ی چهارم هجری به بعد، پیروان ابوحنیفه وشافعی گروه غالب مذهبی نیشابور به حساب می آمدند. افزون برآن، در مناطق اطراف شهرشافعی مذهبان زیادی به سرمی بردند.خطیبان شهرهمه به فرقه ی شافعی گرایش داشتند وتمایل مردم به شیعه وکرامیه، فقیهان را گرفتار کشاکش این دوگروه نموده بود.

۲-۶ فرقه صوفیه

خراسان و به خصوص شهر مهم آن ، نیشابور ، جایگاه ویژه‌ای در تصوّف ایرانی دارد . ظهور برخی از مهم‌ترین صوفیان و رهبران طریقت‌های مختلف صوفیه در این شهر ، نام آنرا در زمره ی یکی از قدیمی‌ترین و مهم‌ترین جایگاه‌های رشد و توسعه‌ی تصوّف در ایران مطرح نموده است .

عوامل گسترش تشیّع در نیشابور

پیدایش مکتب شیعه و رونق و گسترش مبادی اولیه و اصول آن در شهر نیشابور به عنوان یکی از بزرگترین مراکز علم و فرهنگ ایران و خراسان قدیم ، معلول عوامل متعددی است که هر یک نقش عمده و بسزایی در ترویج اندیشه های شیعه در این ناحیه داشته اند

  • ورود امام رضا (ع) به نیشابور و تاثیرات آن در گسترش تشیع

قبول ولایتعهدی مامون توسط حضرت رضا (ع) و حرکت ایشان به سمت خراسان و به تبع آن ورود ایشان به نیشابور از مهمترین عواملی است که نقش عمده و بسزایی در ترویج اندیشه های شیعه در این ناحیه داشته است ودر واقع حضور امام رضا(ع) ، نقطه عطف تاریخ تشیّع در این منطقه به حساب می آید .

پیدایش و گسترش انقلاب ها و شورشها علیه دستگاه خلافت عبّاسی از جمله عواملی بود که بحران سیاسی دوران مأمون عباسی را شدت می‌بخشید ، مأمون پس از رویارویی با اوضاع وخیم حکومت واحساس نگرانی شدید از آینده خویش تمامی توان خود را برای خروج از بحرانی که دچار آن شده بود وجهت سامان دادن به اوضاع حکومت خویش، به کار گرفت. او به تجربه دریافت که سیاست خشونت و زورگویی موجب رهایی‌اش از این گرداب نخواهد شد ؛ سلاح منطق وبرهان نیز کاربردی نداشت؛چون مهم ترین دلایلی که می توانست برای احراز مقام خلافت مورد استفاده قرار گیرد، وجود نصّی ازسوی پیامبر(ص)درباره رهبری امت پس ازآن حضرت، یا خویشاوندی با رسول اکرم(ص) ویا شایستگی ذاتی خلیفه بود؛ درصورتی که همه این دلایل دراختیار علویان ودر وجود امام رضا(ع)قرار داشت . بر این اساس، مأمون پس ازاندیشه فراوان ومشورت با سیاستمداران و استوار کنندگان حکومتش، همچون فضل بن سهل، به راه حل دیگری رسید؛ راه حلی جدید که پیش ازاو درمیان خلفا سابقه نداشت. او تصمیم گرفت امام رضا(ع) را ازمدینه به مرو فراخواند وآن حضرت را به ولیعهدی خویش برگزیند. طرحی که به نظر خود مامون ، اساسی ترین و استوارترین طرحی بود که درآن شرایط می توانست حکومت درحال زوال را از خطرسقوط حفظ کند ومنافعش را تأمین وآینده اش را تضمین نماید.

بنابرنقل مسعودی، مأمون درسال۲۰۰هجری، رجاء بن أبی ضَحاک و یاسر خادم را مأمور آوردن امام رضا(ع) به مرو کرد . آنان در مدینه ، مأموریت خود را به امام بازگو کردند و ایشان را درحالت التزام ، با خود به خراسان آوردند . امام نیز با توجه به شرایط اجتماعی و سیاسی خویش و موقعیت حسّاس شیعیان و علویان در آن دوره وبرای حفظ مصالح مسلمانان و شیعیان با وجود دلایل بسیار که نشان دهنده این است که ، قبول ولایت عهدی توسّط ایشان ، از روی میل و رغبت نبوده ناگزیر به پذیرفتن ولایتعهدی گشت وهمراه فرستادگان مامون راهی این سفر شد.

حضورامام رضا(ع) درنیشابور و خراسان ، آثار و برکات بسیار داشت که هر کدام از این آثار و برکات تاثیری شگرف بر گرایش مردم این منطقه به مکتب تشیع می گذارد. از جمله این برکات است :

۱-۱ ایراد حدیث سلسله الذهب

مهم‌ترین نتیجه‌ای که سفر پربرکت امام رضا(ع) به خراسان و نیشابور- که از بزرگترین قطب‌های فرهنگی مذهبی ایران آن زمان به حساب می‌آمد- درپی داشت این بود که ایشان با ایراد احادیث و سخنان گرانمایه خویش، خصوصاً حدیث سلسله الذهب، به صراحت ازمقام امام، منصب امامت وجایگاه حضرات ائمه(علیهم السلام)به صورت مبسوط سخن گفتند . ایشان نه تنها در نیشابور بلکه در طی سفر وحتی در برابرمأمون عبّاسی ودر جلسات و نشست های مختلفی که در آنها حضور می‌یافتند بدون هیچ إبایی و با شجاعت کامل در مورد قدر ومنزلت امام وجریان امامت، ویژگی های امام ونقش موثرایشان در هدایت جامعه به سوی فلاح ورستگاری سخن می گفتند .

تأثیر این جنبه از حضور امام رضا (ع) به حدّی بود که مأمون ، فضل بن سهل را به حضورامام رضا (ع) فرستاد و پیام داد تا مجموعه ای در مورد حلال و حرام و واجبات و مستحبّات برای او تهیّه نمایند.

علی رغم آنکه مأمون تمامی تلاش خود را برای قطع رابطه ی معنوی وعاطفی میان امام رضا (ع) وامّت در جریان سفر به خراسان به کاربرده بود ، امام رضا (ع) در هر فرصتی با پایگاه های مردمی خویش درتماس بود و با گفتار و کردار و ارائه کرامات ، حقّانیت و إمامت خویش را عنوان و رهبری خویش را تداوم رسالت پیامبر (ص) می‌دانست و مشروعیت خلافت را از دیگران سلب می کرد . بدون شک دیدار امام رضا (ع) با دهها هزار تن از دوستداران علم و حدیث و شیفته اهل بیت(ع) تصادفی نبود ، همانگونه که بیان حدیث معروف سلسله الذهب و یاد آوری سلسله أسناد آن بی‌حساب نبود . امام در این حدیث که آنرا در جمع بی نظیر مردمان نیشابور ایراد فرمودند به موعظه و نصیحت و یاد‌آوری مسایل اخلاقی نپرداختند و حتی مسائل فرعی چون روزه و نماز و… را یاد آورنشدند و بلکه اساسی‌ترین مسأله اصولی یعنی توحید را مطرح کردند ، مسأله ای که زیر بنای تمامی مسایل فرعی و اخلاقی بود و به زندگی و هستی مردم مربوط می شد . امام(ع) در این بیان تنها راه ایمنی از عذاب الهی را که دردناکتر از همه رنجها و مشقّات است در ورود به دژ توحید و چنگ زدن به ریسمان ” لا إله إلا الله ”  دانسته است . نکته ی دیگری که در ارتباط با این حدیث حائز اهمیت است ، کیفیت نقل سلسله سندِ حدیث می باشد . ایشان حدیث را مستند به خود نکرد و حتی از قول پیامبر(ص) تنها نقل نفرمود ؛ بلکه در نقل آن شیوه خاصی به کار برد ؛ اسامی پدران بزرگوارش را تا رسول خدا(ص) به عنوان سلسله اسناد روایت ذکر کرد و از آن حضرت هم پیشتر رفت و سلسله سند را به خداوند منتهی ساخت .

این کیفیت نقل ، حاوی یک پیام اساسی بوده و آن این است که تنها سلسله به هم پیوسته ی اهل بیت پیامبر (ص) است که حق ولایت و حکومت بر مردم را دارد و تنها کانالی که انسانها را به دژ ایمنی توحید رهنمون می سازد ، همین کانال است .

امام رضا (ع) برای آنکه اهمیت مسأله‌ی ولایت را در کنار مسأله توحید نشان دهد و افکار و توجه همگان را به سوی این حقیقت به عنوان اساسی ترین رکن توحید جلب کند ، پیام پایانی خود را به گونه ای دیگر ابلاغ کرد . پس از آنکه موکب حضرت حرکت کرد ، در حالی که چشمهای عاشقان به موکب پیشوایشان دوخته شده و گامهایشان بدون اختیار در پی قلبهایشان پشت سر فرزند پیامبر (ص) راه می‌پیمود ، امام (ع) سر از کجاوه بیرون آورد و پیام نهایی خود را خطاب به بدرقه کنندگانی که انتظار دیدار دوباره چهره ی ایشان را نداشتند ، چنین املا فرمود : ” بشروطها وأنا من شروطها ” : با شرایط آن و من از شرایط آن هستم .

۲-۱ مناظره های امام رضا (ع)

دستگاه خلافت عبّاسی ، با اهدافی خاص ، از اندیشه وران مذاهب و فرقه های گوناگون ، دعوت می کرد و آنان را رو در روی امام رضا (ع) قرار می داد تا علاوه بر نیل به مقاصد سیاسی خود ، برای یک بار هم که شده ، امام را در پاسخ گویی به پرسش ها ناتوان ببیند .

بحث ها و مناظرات ایشان با دانشمندان و رهبران ادیان مختلف چون جاثقلین ، رأس الجالوت ، هیربد اکبر، عمران صابی یعنی همان رهبر ستاره پرستان،درحضور نسطاس رومی وشخص مأمون-که درخفا کارگردانی این مجالس را بعهده داشت – و بزرگان ودرباریان وی، به گونه ای شروع شد وبه انجام رسید، که علاوه بر حاضران تمامی کسانی که از این مناظرات و نتایج آن با خبر شدند ، انگشت حیرت به دندان گرفتند  زیرا حضرت امام رضا(ع)با توجه به گفته ها ومطالب کتب صاحبان أدیان غیرمسلمان، همراه با براهین واستدلال های محکم وشیوا رهبران ونمایندگان آن مذاهب را قانع ومجاب فرمود: درپایان این مناظرات “عمران صابی” پس از شنیدن سخنان منطقی امام رضا(ع) اسلام آورد ودرتأیید امامت آن حضرت ودین مبین اسلام سخنانی گفت که در برابر آن، علی بن موسی الرضا(ع) خلعت و مرکبی به اضافه ی ده هزاردرهم به وی اهدا نمود .

عبدالسلام هروی که در بیشتر نشست ها و مناظره های امام رضا (ع) حضور داشته ، می گوید : “هیچ کس را از حضرت رضا (ع) داناتر ندیدم. وهیچ دانشمندی آن حضرت را ندیده ، مگر اینکه به علم برتراو گواهی داده باشد. در محافل وجلساتی که دانشوران ودانایان ادیان مختلف حضور می یافتند، بر تمامی آنان غلبه داشت ، تا آنجا که آنان به ضعف علمی خود و برتری امام اذعان می کردند .”

۳-۱  تربیت شاگردان

وجهه‌ی علمی ثامن الحُجَج (ع) به حدّی است که ایشان در همان عصر به ” عالم آل محمّد(ص) ” شهرت یافتند . امام (ع) با بهره گیری از دانش گسترده ی خویش در زمینه های علوم دینی و جزآن ، بویژه در حوزه های تدریس و خطابه ها ، کمک شایانی به اشاعه ی فرهنگ و معارف تشیّع علوی در برابر نحله های فکری آن روزگار نمودند . یکی از تلاشهای امامان شیعه در راستای گسترش معارف تشیّع آموزش و تربیت شخصیت های اسلامی و شیعی بوده است ، تا بوسیله ی آنها فرهنگ شیعی در جوامع مختلف پخش و گسترانیده شود . امام رضا (ع) همانند اجداد بزرگوارشان در رشته های مختلف علوم شیعی شخصیت هایی را پرورش دادند ، که هر کدام از آنان در زمان حیات حضرت افکار و اندیشه های امام را در کتب و آثار خویش ثبت و ضبط کردند ، و در نتیجه این افکار و آثار به نسل های پس از ایشان منتقل گردید .

برای نمونه می توان از فضل بن شاذان بن خلیل نیشابوری نام برد . وی یکی از دانشمندان‌ بزرگ‌ و گرانقدر‌ شیعه‌ و از ثـقات مـحدّثین در اواسـط قرن‌ سوّم‌ هجری است که در منابع معتبر مختلف به‌ عنوان فقیه و متکلّمی حاذق‌ و برجسته معرفی شـده اسـت

۴-۱  نشر معارف شیعی

حضور حضرت رضا(ع) درمیان مردم خراسان بزرگ سبب شد، تا آن حضرت در مجالس و مجامع پیش آمده، احادیث وادعیه ی مختلفی را درارتباط با ارزشها واحکام و فرهنگ تشیّع بیان فرمایند. از جمله  آنهاست موضوعاتی که ایشان در راستای فرهنگ «انتظار»بیان کرده اند، یکی دیگر از برکات وجود علی بن موسی الرضا (ع)درخراسان این بودکه فرهنگ زیارت را در بین ایرانیان بارور کرد. درزمان حیات امام رضا(ع) درخراسان، مردم ایران گروه گروه به زیارت آن حضرت می رفتند” زیرا آن امام را از جهت حیات دینی،سیاسی،اجتماعی و اقتصادی؛ ملجاء و پناهگاه خودمی شناختند.” درادامه ی این سنت بود،که بعدازشهادت آن امام نیزبه زیارت قبرایشان مشرف می شدند.

فلسفه ی ضرورت ایمان به خدا ، لزوم شناخت انبیاء(ع) ، تبیین فلسفه ی نیاز به امام ورهبردینی، تشریح دلیل نیازجامعه به حکومت دینی ، تفسیر مسائل مربوط به امامت و ولایت ، بیان احکام فقهی مربوط به فرائض دینی، تفسیر آیات قرآن وذکر احادیث و مواعظ گرانبها ، از دیگر اقداماتی است که امام رضا (ع) جهت نشر صحیح معارف دینی و شیعی ، به ثمر رساندند .

به هر حال امام رضا (ع) پس از پذیرفتن ولایت عهدی دستگاه مأمون عبّاسی از فعالیتهای هدایت گرانه خویش غافل نماند و از موقعیت پیش آمده به عنوان ابزاری قدرتمند و فراگیر جهت نشر افکار و اندیشه های الهی استفاده نمود . ایشان موفّق شدند حصار« تقیّه » را در هم شکند و داعیه امامت پیشوایان معصوم (علیهم السلام ) را که در طول۱۵۰ سال جز در خفا و با تقیّه به یاران نزدیک گفته نشده بود ، با فریاد بلند به گوش همگان رساند . امام رضا (ع) پس از عهده داری پست ولایت عهدی نه تنها انقلابیّون علوی و غیر علوی را به سکوت و سازش فرا نخواند ، بلکه با رفتار و گفتارش ، موجب دلگرمی آنان به مبارزه علیه ظلم و ستم می شد در پرتو همین مواضع و اقدامات گران سنگ امامررضا (ع) بود که مکتب شیعه و هواداران راستینش توانستند باری دیگر هوای آزادی و جنبش های عدالت خواهانه را استشمام کنند و بسیاری از کسانی را که نسبت به امامت و آثار حیاتی آن بد گمان و یا حتی دشمن کینه توز بوده اند را به مسیر روشن الهی دعوت نمایند

به اشتراک بگذارید:


دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *