سیب‌زمینی؛ سوغات سرجان ملکم خان از فرنگ!؟ یا…

فرنگی‌ها در اواخر سده ١۵ میلادی از طریق کریستف کلمب نخست با سیب‌زمینى شیرین آشنا شدند. ۴۰ سال بعد از آن «فرانسیسکو پیزارو» یکی از فاتحان اسپانیایی آمریکا در فرهنگ مردم بومی‌ آن سرزمین‌ها با خوردنی خوشمزه‌ای برخورد که بعدا آن با نام «پاتاتا» وارد اروپا شد.

طی سده بعدی سیب‌زمینی مزارع وسیعی را در هلند به خود اختصاص داد. اما آشنایی فرانسوی‌ها با سیب‌زمینی توسط آنتوآن پارمنتیر صورت گرفت که طی مدت محکومیتش در زندان پروسی‌ها در زمان جنگ هفت‌ساله، برای سه سال تمام صرفا سیب‌زمینی خورد و زنده ماند.

وی سال ١٧٨۵ پس از آزادی از زندان سیب‌زمینى را به درباریان پاریس معرفی کرد. گیاه تازه مورد پسند شاه واقع شد و او به پارمنتیر گفت: «روزی فرانسه به‌خاطر یافتن نان برای فقرا از تو سپاسگزار خواهد شد.» گیاه جدید در فرانسه «پوم دو تر» نام گرفت و برگردان تحت‌اللفظی آن به فارسی «سیب‌زمینی» شد.

هزاران خانواده‌ بینوا در فرانسه و فراتر از آن زندگی خود را مدیون آورندگان سیب‌زمینی بودند. جمعیت اروپا پس از کشف سیب‌زمینی یک‌باره افزایش یافت.

جان ریدر در کتاب خود با تحقیق و تفحص در این زمینه تلاش کرده ثابت کند که حتی انقلاب صنعتی اروپا به نحوی از سیب‌زمینی نیرو گرفته است. جان ریدر معتقد است که بدون سیب‌زمینی بسیاری از ما امروز در قید حیات نبودیم و بدون سیب‌زمینی نیز قرار نیست جلو برویم.

ورود سیب زمینی به ایران

ورود اولین گیاه سیب زمینـی بـه ایـران در دوره قاجاریـه اتفـاق افتـاد؛ اما سـال و چگونگی ورود سیب زمینی به ایران دقیقاً مشخص نیست . با توجه به این که در بعضی از نقاط جنـوب ایـران، بـه سیب زمینی «آلوی ملکم» گفته می شود، بسیاری از پژوهـشگران بـر ایـن عقیـده انـد کـه سرجان ملکم، سفیر دولت انگلستان، که در دوره فتحعلیشاه به ایران آمد، برای اولـین بـار این گیاه را به عنوان تحفه به فتحعلیشاه هدیـه داد و شـاه قاجـار دسـتور کـشت آن را در روستای پشند صادر کرد( سیب زمینی پشندی)؛ولی با خواندن دقیق سفرنامه سرجان ملکم این ادعـا نادرسـت تلقی می شود ، چرا که سرجان ملکم در سراسر سفرنامه اش وقتی از شهرهای مختلف عبور می کنـد، وقتی انواع محصولات کشاورزی شهرهای ایران را بر می شمارد و از کیفیت آنها صحبت می کنـد؛ در هیچ جای سفرنامه اش در مورد سیب زمینی حرفی بـه میـان نمـی آورد. در بین متون تاریخی تنها نویسنده ای که ورود سیب زمینی به ایران را به گونه ای دیگـر توضیح می دهد، فرهادمیرزا معتمدالدوله است که پس از اعتمادالسلطنه ، کتاب خود تحـت عنوان زنبیل را نوشته، ولی ادعای اعتمادالسلطنه را درمورد سرجان ملکم که سیب زمینی را به عنوان هدیه به دربار فتحعلیشاه آورده ،تکرار نکرده است . معتمدالدولـه معتقـد است سیب زمینی اولین بار به وسیله کورمیک، حکیم انگلیسی دربار عباس میرزا، به ایران آورده شده است. به نظر می رسد با توجه به شواهد و همچنین وجه تسمیه سیب زمینی که از ترکی به فارسی ترجمه شده است، ورود سیب زمینی به ایران به صـورت تـدریجی و از نقاط شمالی ایران، یعنی از روسیه، صورت گرفته است. این محصول در دوره فتحعلیشاه، از طریق روسیه به آذربایجان و از آنجا به دیگر نواحی ایران صادر شد

استفاده از سیب زمینی در ایران مانند سایر کـشورهای اروپـایی، ابتـدا میـان رجـال و دولتمردان سیاسی و تجاری رواج پیدا کرد . عباس میرزا، نائب السلطنه فتحعلیشاه، کـه در تاریخ ایران به حاکمی اصلاح طلب معروف می باشد، دستور کاشت سیب زمینـی را صـادر  کرد و از محصولات بدست آمده به مهمانان خود هدیـه مـی داد اقـدام عبـاس میـرزا به سرعت فراگیر شد و به غیر از تبریز، در خراسان و کرمانشاه نیز سیب زمینـی زیـر کـشت رفت؛ و بسیاری از حکام، از فتحعلیـشاه درخواسـت کردنـد تـا ایـن گیـاه جدیـد را در  سرزمینهای تحت حاکمیت خود بکارند . به طوری که، فتحعلیشاه قصد داشت برای صدور اجازه کاشت این گیاه، از حاکمان مالیات بگیرد.در دوره محمدشاه، اطلاعات دقیقی از میزان و نحوه کاشت سیب زمینی در دسـت نیـست؛ اما در دوره ناصرالدین شاه، تحولی اساسی در کاشت ایـن گیـاه بـه وجـود آمـد . در دوره ناصرالدین شاه، به دلیل ورود محصولات متنوع کـشاورزی از اروپـا و آمریکـا بـه ایـران، انقلابی اساسی در تنوع و تعدد محصولات کشاورزی ایجاد شد . بسیاری از محصولاتی کـه هم اینک در سفره غذایی ایرانیا ن وجود دارد، در دوره ناصرالدین شاه وارد ایـران شـده و کشت آن آغاز شد. در همین دوره است، که حدود شصت گیاه غذایی جدید از جمله نخود کاهوی فرنگی، هویج فرنگی، گوجه فرنگی، لوبیای فرنگی، کرفس فرنگی، تربچه فرنگی، فرنگی، بادنجان فرنگی، کنگر فرنگی و بسیاری محصولات دی گر بـرای اولـین بـار کـشت  شدند.

مرجع:

۱- ورود سیب زمینی به ایران تحولی اساسی در کشاورزی سنتی دوره قاجاریه ،مهدی وزین افضل و ذبیح اله اعظمی ساردویی، مجله مطالعات تاریخ فرهنگی؛ پژوهشنامه ی انجمن ایرانی تاریخ سال سوم، شماره ی دوازدهم

 ۲-سیب‌زمینی؛ سوغات سرجان ملکم خان از فرنگ!همشهری آنلاین ،چهارشنبه ۸ خرداد ۱۳۸۷ 

 

به اشتراک بگذارید:


دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *